Zwyrodnienie stawu kolanowego: objawy i ćwiczenia

01Co to jest

Czym jest zwyrodnienie stawu kolanowego

Według mp.pl choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego to przewlekły i postępujący proces niszczenia prawidłowej struktury stawu. Obejmuje degenerację chrząstki, kości podchrzęstnej, więzadeł, torebki stawowej i innych elementów kolana.

Mp.pl wyróżnia dwie postacie:

• pierwotną, najczęstszą, wynikającą ze zmian zachodzących z wiekiem, które mogą nasilać czynniki ryzyka,
• wtórną, spowodowaną konkretną przyczyną, np. wrodzoną wadą stawu, chorobą układową (np. reumatoidalnym zapaleniem stawów, dną moczanową), stanem zapalnym, chorobą genetyczną lub urazem.

Zwyrodnienie może dotyczyć też innych stawów. O biodrze piszemy w poradniku o zwyrodnieniu stawu biodrowego.

02Kogo dotyczy

Jak często występuje i co zwiększa ryzyko

Mp.pl podaje, że na świecie choroba dotyka około 250 milionów ludzi, a jej częstość stale rośnie. W Europie objawy odczuwa około 15% kobiet i 10% mężczyzn po 60. roku życia. Zmiany widoczne na zdjęciach RTG ma jeszcze więcej osób, bo przez długi czas mogą nie dawać objawów.

Do czynników ryzyka mp.pl zalicza:

• wiek,
• nadwagę i otyłość,
• mikrourazy stawu przy ciężkiej pracy fizycznej i intensywnym sporcie,
• nieprawidłową oś kończyny, czyli ustawienie kości udowej względem piszczelowej, które nierównomiernie obciąża staw,
• niektóre odmiany genów, które mogą nasilać lub osłabiać działanie głównych czynników.

Mp.pl zaznacza, że odpowiednio dobrana aktywność fizyczna ma pozytywny wpływ na stawy.

03Objawy

Objawy zwyrodnienia kolana

Według mp.pl podstawowe objawy to:

• ból stawu,
• pogorszenie funkcji kolana: ograniczenie ruchomości, sztywność, uczucie tarcia wewnątrz stawu, utrata stabilności.

W zaawansowanej chorobie można zauważyć zniekształcenie osi kończyny, np. szpotawość kolana, oraz zniekształcenie obrysów stawu, które może wynikać z gromadzenia się płynu i zmian w budowie stawu.

05Rozpoznanie

Jak lekarz rozpoznaje zwyrodnienie kolana

Według mp.pl lekarz zbiera szczegółowy wywiad i bada kończynę: ogląda ją, dotyka okolicy stawu, ocenia zakres ruchu i wykonuje specjalne testy.

Podstawowym badaniem jest RTG. Pokazuje zwężenie szpary stawowej wynikające ze zużycia chrząstki, osteofity, czyli wyrośla kostne, oraz miejscowe zagęszczenie kości pod chrząstką. USG i rezonans magnetyczny pozwalają ocenić więzadła i ścięgna, ale przy samej chorobie zwyrodnieniowej mają ograniczone zastosowanie. W razie potrzeby wykonuje się badania krwi, by wykluczyć inne choroby.

Mp.pl podkreśla, że kluczowe jest wczesne leczenie uszkodzeń w kolanie, np. łąkotek, chrząstki czy więzadeł. Więcej o łąkotce przeczytasz w poradniku o uszkodzeniu łąkotki.

06Leczenie

Leczenie zachowawcze zwyrodnienia kolana

Według mp.pl leczenie zwykle zaczyna się od metod niezabiegowych. Choroba jest postępująca i nieodwracalna: objawy mogą okresowo słabnąć, ale zmiany w stawie się nie cofną. Celem jest spowolnienie choroby i zmniejszenie dolegliwości.

• Edukacja o przyczynach choroby i sposobach spowolnienia jej postępu.
• Prawidłowa masa ciała: nadwaga i otyłość zwiększają obciążenie stawów, a redukcja masy ciała jest bardzo ważna przy leczeniu zachowawczym i operacyjnym.
• Leki: od lat kluczowe są niesteroidowe leki przeciwzapalne w tabletkach oraz w żelach i maściach.
• Ćwiczenia dobrane i prowadzone przez fizjoterapeutę; po przeszkoleniu można je wykonywać w domu z dobrymi wynikami.
• Fizykoterapia (np. krioterapia, prądy TENS, pole magnetyczne), choć doniesienia o jej skuteczności są sprzeczne.

Zastrzyki do stawu z kwasu hialuronowego lub osocza bogatopłytkowego są przedmiotem wieloletniej debaty, a wyniki badań wahają się od pozytywnych do braku efektu. Zastrzyki z glikokortykosteroidów stosuje się dziś rzadziej: mogą krótko zmniejszyć ból u wybranych pacjentów, ale długotrwałe stosowanie jest wątpliwe. Według badań ortezy odciążające nie przynoszą istotnej korzyści.

W naszej poradni fizjoterapii w Bilbao dobieramy ćwiczenia przy zwyrodnieniu kolana i uczymy, jak wykonywać je w domu (wizyty po hiszpańsku).

07Ćwiczenia

Ćwiczenia na zwyrodnienie kolana

Mp.pl zaleca przede wszystkim gimnastykę bez obciążenia lub z niewielkim obciążeniem stawu, ćwiczenia rozciągające, jazdę na rowerze lub rowerze stacjonarnym i ćwiczenia w basenie. Warto wzmacniać też mięśnie odpowiedzialne za postawę, zwłaszcza obręczy kończyny dolnej, pamiętać o rozgrzewce i unikać dużych obciążeń. Według mp.pl istnieją wysokiej jakości dowody na korzystny wpływ tai chi.

W osobnym artykule mp.pl proponuje m.in. takie ćwiczenia. Każde powtórz kilka razy, w tempie i zakresie bez maksymalnego wysiłku, a w razie wątpliwości skonsultuj się z fizjoterapeutą:

• Leżenie na plecach, nogi ugięte: chwyć obiema rękami udo powyżej kolana, zadrzyj stopę i prostuj kolano do uczucia delikatnego ciągnięcia pod kolanem; zmień nogę.
• Leżenie na plecach, nogi wyprostowane oparte o ścianę, stopy zadarte: odwiedź jedną nogę, utrzymaj 30 sekund, z wydechem pogłęb ruch, wróć i zmień stronę.
• Leżenie na plecach, ręce w bok, nogi ugięte, stopy szeroko: naprzemiennie kieruj kolana do środka.
• Leżenie na brzuchu z podparciem na przedramionach: naprzemiennie zginaj nogi w kolanie.
• Leżenie na plecach, nogi ugięte, stopa jednej nogi oparta o kolano drugiej: delikatnie naciskaj ręką kolano, utrzymaj 30 sekund, z wydechem pogłęb ruch, zmień stronę.

Unikaj aktywności, która wywołuje ból, sztywność lub ograniczenie ruchu, ciężkiej pracy fizycznej i długiego pozostawania w jednej pozycji.

08Operacja

Kiedy operacja: endoproteza kolana

Według mp.pl leczenie operacyjne rozważa się, gdy leczenie zachowawcze zawodzi, a ból i ograniczenie funkcji wyraźnie obniżają jakość życia. Podstawową metodą jest endoprotezoplastyka:

• całkowita, najczęściej wykonywana w Polsce: powierzchnie stawowe uda i piszczeli zastępuje się endoprotezą,
• połowiczna, mniej inwazyjna, tylko dla wybranych pacjentów, gdy zmiany ograniczają się do jednego przedziału stawu,
• częściowa przedziału udowo-rzepkowego, w szczególnych przypadkach.

Zabieg jest nieodwracalny i może mieć powikłania, np. infekcję, zaburzenia gojenia, krwotok czy obluzowanie implantu. Większość pacjentów ich nie doświadcza, ale u osób otyłych, zwłaszcza z niewyrównaną cukrzycą, powikłań jest więcej. Endoproteza ma przede wszystkim usunąć ból i przywrócić funkcję.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

• Siła efektu ćwiczeń. Mp.pl pisze, że udowodniono pozytywny wpływ ćwiczeń na funkcjonowanie i ból kolana. Przegląd Cochrane z 2024 roku (Lawford i wsp., 139 badań, ponad 12 tysięcy uczestników) potwierdza, że ćwiczenia prawdopodobnie zmniejszają ból i poprawiają funkcję oraz jakość życia w krótkim czasie, ale uznaje, że znaczenie kliniczne tych korzyści jest niepewne.
• Jakość dowodów. Według przeglądu pewność dowodów jest niska lub umiarkowana, bo uczestnicy większości badań wiedzieli, jakie leczenie otrzymują, co mogło wpłynąć na zgłaszaną poprawę.
• Zastrzyki i fizykoterapia. Samo mp.pl zaznacza, że doniesienia o skuteczności fizykoterapii, zastrzyków z kwasu hialuronowego i osocza bogatopłytkowego oraz doustnych preparatów z glikozaminoglikanami są sprzeczne.

10W skrócie

Najważniejsze o zwyrodnieniu kolana

• Zwyrodnienie kolana to przewlekłe, postępujące i nieodwracalne niszczenie struktur stawu.
• Główne objawy to ból, sztywność, ograniczenie ruchu i uczucie tarcia w stawie.
• Ryzyko zwiększają wiek, nadwaga, przeciążenia i nieprawidłowa oś kończyny.
• Rozpoznanie opiera się na badaniu i zdjęciu RTG.
• Podstawą leczenia są edukacja, prawidłowa masa ciała, ćwiczenia i leki przeciwzapalne.
• Gdy to nie wystarcza, rozważa się endoprotezę kolana.