Zaburzenia osobowości: rodzaje, objawy i psychoterapia

01Co to jest

Czym są zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości różnią się od innych problemów psychicznych. Według mp.pl nie są kryzysem ani zaburzeniem, które pojawia się i przemija, jak epizod depresji. Dotyczą zaburzonej struktury osobowości: trwałych cech charakteru i utrwalonych wzorców postępowania, relacji z innymi ludźmi i funkcjonowania w społeczności, a także przeżywania siebie i innych.

Te cechy utrudniają funkcjonowanie społeczne, rodzinne i zawodowe lub w nauce i hamują rozwój w tych obszarach. Często wiążą się też z cierpieniem, które dana osoba odczuwa. O kimś z zaburzeniem osobowości można powiedzieć, że „taki był i taki jest”. Utrwalone cechy mogą jednak z czasem się zmieniać.

02Elastyczność

Skrajne nasilenie zwykłych cech

Zaburzenia osobowości są skrajnym nasileniem cech, które występują u wielu ludzi. Według Medycyny Praktycznej większość osób ma pewien repertuar zachowań i potrafi je zmieniać, dostosowując się do okoliczności, innych ludzi i etapu życia. Inaczej czujemy się i zachowujemy w pracy, na przyjęciu, na spotkaniu biznesowym czy na randce.

U osoby z zaburzeniem osobowości w każdej z tych sytuacji widać podobny, ograniczony sposób przeżywania, zachowania i nawiązywania relacji, który niewiele się zmienia. Często ma on niekorzystne następstwa dla jej życia, a czasem także dla otoczenia.

03Definicja

Cechy wspólne według klasyfikacji

Klasyfikacja ICD-10 opisuje zaburzenia osobowości jako głęboko zakorzenione wzorce zachowań, które przejawiają się mało elastycznymi reakcjami na różne sytuacje. Z tej definicji mp.pl wyprowadza typowe cechy:

• trwałość i głębokie zakorzenienie,
• mała elastyczność: podobne, nieprzystosowawcze zachowanie w wielu okolicznościach,
• skrajne przerysowanie cech obecnych u innych ludzi,
• wpływ na postrzeganie rzeczywistości, myślenie i emocje wobec siebie i innych,
• szczególne znaczenie w kontaktach z ludźmi: cechy te raczej utrudniają, a nieraz niszczą relacje,
• całościowy wzorzec, a nie pojedyncze zachowania.

04Początek

Kiedy się pojawiają i kiedy się je rozpoznaje

Według ICD-10 zaburzenia osobowości pojawiają się w późnym dzieciństwie lub w wieku młodzieńczym i trwają w wieku dojrzałym. Obejmują cały zakres tego, „jaki ktoś jest”: uczuciowość, pobudliwość, kontrolę popędów, sposób postrzegania rzeczywistości i myślenia oraz styl relacji z ludźmi.

Mimo wczesnego początku zaburzenia osobowości rozpoznaje się najczęściej w dorosłości. Medycyna Praktyczna tłumaczy to nadzieją, że młody człowiek z czasem nauczy się konstruktywnie radzić sobie z trudnościami i zadaniami rozwojowymi.

05Rodzaje

Rodzaje zaburzeń osobowości w ICD-10

Klasyfikacja ICD-10 wyróżnia następujące specyficzne zaburzenia osobowości:

• osobowość paranoiczna,
• osobowość schizoidalna,
• osobowość dyssocjalna,
• osobowość chwiejna emocjonalnie,
• osobowość histrioniczna,
• osobowość anankastyczna,
• osobowość lękliwa (unikająca),
• osobowość zależna.

Osobno opisujemy też osobowość narcystyczną.

06Przyczyny

Skąd się biorą zaburzenia osobowości

Według mp.pl obecnie uważa się, że zaburzenie osobowości powstaje w wyniku oddziaływania niekorzystnych czynników biologicznych, genetycznych i psychospołecznych.

Do niedawna badacze skupiali się głównie na czynnikach rodzinnych, takich jak niekorzystny przebieg etapów rozwoju, brak zaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa czy duże napięcie i konflikty w rodzinie. Coraz większe zainteresowanie budzą jednak czynniki genetyczne.

07Diagnoza

Jak stawia się diagnozę

Diagnozę stawia się najczęściej na podstawie szczegółowego wywiadu psychiatrycznego z pacjentem i, jeśli to możliwe, z jego bliskimi. Według Medycyny Praktycznej uzupełnieniem mogą być testy psychologiczne. Trzeba też wykluczyć inne zaburzenia psychiczne, choroby lub uszkodzenia mózgu, które mogą powodować podobne zachowania.

Przegląd w czasopiśmie Lancet (Tyrer i wsp., 2015) podkreśla, że zaburzenia osobowości są częste we wszystkich obszarach medycyny, a wiele osób z nimi pozostaje nierozpoznanych. Często współwystępują z innymi zaburzeniami psychicznymi i pogarszają ich przebieg oraz wyniki leczenia.

08Leczenie

Leczenie: psychoterapia jako podstawa

Według mp.pl podstawową metodą leczenia większości zaburzeń osobowości jest długoterminowa psychoterapia psychodynamiczna, czyli zorientowana psychoanalitycznie. Przybywa wiarygodnych badań potwierdzających jej skuteczność, a także doniesień o przydatności innych podejść, np. modyfikacji terapii poznawczo-behawioralnej. Niezależnie od podejścia ważna jest relacja terapeutyczna oparta na zaangażowaniu i zaufaniu.

Stosuje się też leki, które mają znaczenie głównie objawowe i czasowe, ale nieraz pomagają opanować okresowe kryzysy. Choć leczenie uważa się za trudne, zaburzeniom osobowości towarzyszy coraz więcej nadziei i optymizmu.

W naszej poradni psychologicznej w Bilbao prowadzimy psychoterapię dorosłych (wizyty po hiszpańsku).

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i przegląd Tyrer i wsp. (2015) opisują zaburzenia osobowości w różny sposób:

• Typy czy jeden wymiar: mp.pl opiera się na klasyfikacji ICD-10 i jej ośmiu typach. Przegląd uważa, że nie ma wyraźnej granicy między typami i stopniami zaburzeń, a najlepiej opisuje je jeden wymiar: od osobowości prawidłowej do ciężkiego zaburzenia osobowości. Nakładające się typy uznaje za niezweryfikowane.
• Postrzeganie własnych trudności: mp.pl pisze, że zaburzenia osobowości często wiążą się z subiektywnie przeżywanym cierpieniem. Przegląd zwraca uwagę, że osoby z zaburzeniem osobowości mają problemy w relacjach, ale często błędnie przypisują je innym.
• Rozpoznawanie: mp.pl tłumaczy późne rozpoznanie nadzieją na rozwój młodego człowieka. Przegląd podkreśla, że zaburzenia osobowości trzeba rozpoznawać częściej niż obecnie, bo nierozpoznane mogą prowadzić do nieskutecznego lub szkodliwego leczenia.

10W skrócie

Najważniejsze o zaburzeniach osobowości

• To trwałe, mało elastyczne wzorce przeżywania, myślenia i zachowania, a nie przemijający epizod.
• Utrudniają funkcjonowanie w rodzinie, pracy i relacjach i często wiążą się z cierpieniem.
• Zaczynają się w późnym dzieciństwie lub w wieku młodzieńczym, a rozpoznaje się je zwykle w dorosłości.
• Powstają w wyniku czynników biologicznych, genetycznych i psychospołecznych.
• Podstawą leczenia jest długoterminowa psychoterapia; leki pomagają objawowo.
• Bez leczenia rośnie ryzyko wyobcowania i samobójstwa; cechy osobowości mogą się jednak zmieniać.