Osobowość zależna: cechy, przyczyny i psychoterapia

Czym jest osobowość zależna

Osobę z zależnym typem zaburzenia osobowości charakteryzują zachowania, których główną cechą jest stała zależność od innych: od ich dostępności, obecności, kontaktu, „porad”, a tak naprawdę decyzji. Według mp.pl odzwierciedlają one jej konstrukcję psychiczną i sposób wchodzenia w relacje.

Osobowość zależna to jedno z zaburzeń osobowości opisanych w klasyfikacji ICD-10.

Stała potrzeba kontaktu

Osoba z osobowością zależną potrzebuje stałego kontaktu z kimś: fizycznej obecności drugiej osoby albo częstych telefonów i wiadomości. Według Medycyny Praktycznej te kontakty nie służą załatwianiu spraw ani podtrzymywaniu więzi tak jak w dojrzałym związku. Mają raczej upewniać, że jest ktoś, kto może się zaopiekować i pomóc, bo osoba ta czuje się wewnętrznie niezdolna do samodzielnego istnienia.

Bez stałej obecności albo przynajmniej możliwości kontaktu czuje się:

nieswojo, niepewnie i bezradnie,
wewnętrznie napięta,
z silną chęcią skontaktowania się, upewnienia i uśmierzenia niepokoju.

Przekazywanie decyzji innym

Skutkiem tych potrzeb jest oddawanie innym zarówno ważnych, jak i drobnych codziennych decyzji, niemożność stawiania żądań, ukrywanie własnych potrzeb i uleganie oczekiwaniom otoczenia. Według mp.pl osoby te mają duże trudności z codziennymi decyzjami, czasem nawet o ubraniu, i potrzebują wielu porad i zapewnień.

Często w ich życiu jest co najmniej jedna osoba, której „zadaniem” jest decydowanie za nie: rodzic, partner lub małżonek. Nie chodzi o zwykłe radzenie się innych, ale o przekazywanie im decyzji w stopniu przekraczającym to, co zwykłe w danej sytuacji i wieku, np. o wyborze zawodu, miejsca zamieszkania czy znajomych.

Po czym psychiatrzy rozpoznają osobowość zależną

Według Medycyny Praktycznej psychiatrzy opierają diagnozę na kryteriach klasyfikacji ICD-10:

zachęcanie innych do przejęcia odpowiedzialności za ważne decyzje życiowe lub pozwalanie im na to,
podporządkowanie własnych potrzeb potrzebom osób, od których jest się zależnym, i nadmierne uleganie ich życzeniom,
niechęć do stawiania im nawet racjonalnych wymagań,
poczucie niewygody i bezradności w samotności z powodu obawy, że nie zatroszczy się o siebie,
nadmierna obawa przed opuszczeniem przez bliską osobę,
ograniczona zdolność do codziennych decyzji bez radzenia się innych.

Cechami towarzyszącymi są postrzeganie siebie jako bezradnego, niekompetentnego i bezsilnego.

Trudność z wyrażaniem złości i niezgody

Głębokie poczucie niesamodzielności ma swoje konsekwencje. Według mp.pl osobom zależnym trudno okazać niezadowolenie, rozczarowanie czy niezgodę wobec tych, od których są zależne, bo mogłoby to podkopać relację.

Raczej zgodzą się na rzeczy, które uważają za niewłaściwe, niż zaryzykują utratę pomocy i przewodnictwa. Wyrażanie złości bywa dla nich szczególnie trudne, a czasem w ogóle nie wchodzi w grę. Mogą podporządkowywać się oczekiwaniom innych, nawet nierozsądnym lub szkodliwym dla nich samych.

Obraz siebie i bliskie związki

Osoby z osobowością zależną nie wierzą w siebie i są przekonane, że potrzebują pomocy, by radzić sobie w życiu. Według Medycyny Praktycznej postrzegają siebie jako zbyt słabe i uważają, że inni zrobią wszystko lepiej. Gdy są same, mogą odczuwać niepokój, smutek i „głód” kontaktu. Mogą nawet bać się większej samodzielności, bo obawiają się, że straciłyby osobę, od której są zależne; w ten sposób zależność może być nieświadomie podtrzymywana.

W bliskich relacjach, np. z partnerem lub małżonkiem, mogą odczuwać bardzo silną obawę przed opuszczeniem, opisywaną w kategoriach ostatecznych, jak „to byłaby katastrofa”.

Nastolatki i osoby z niepełnosprawnością

Według mp.pl nastolatki z cechami osobowości zależnej mogą przekazywać rodzicom decyzje o tym, jak się ubierać, z kim się przyjaźnić, jak spędzać czas i jaką szkołę wybrać.

Osoby z niepełnosprawnością mogą być w pewnym stopniu zależne od innych. Rozpoznanie zaburzenia osobowości jest u nich możliwe tylko wtedy, gdy sposób okazywania zależności przekracza to, co obserwuje się u innych osób w tym samym stanie zdrowia.

Przyczyny i leczenie osobowości zależnej

Rozwój takiej osobowości wynika zapewne z czynników biologicznych i z procesów rozwoju w dzieciństwie i młodości. Według mp.pl osoby te mogły doświadczyć niekorzystnych zdarzeń i metod wychowania, które osłabiły poczucie niezależności i kompetencji. Niektórzy psychiatrzy wskazują na bardzo autorytarne albo nadmiernie opiekuńcze wychowanie, ale w każdym przypadku trzeba uwzględnić indywidualną historię życia i rodzinę, bez upraszczających osądów.

Osoby z osobowością zależną rzadko szukają pomocy z powodu samego zaburzenia; częściej gdy przestają sobie radzić, gdy zależność prowadzi do problemów lub gdy tracą osobę wspierającą. Podstawową metodą leczenia jest psychoterapia, a jej cele ustala się indywidualnie z terapeutą; zwykle obejmują wzmacnianie niezależności i wiary w siebie. W naszej poradni psychologicznej w Bilbao prowadzimy psychoterapię dorosłych (wizyty po hiszpańsku).

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i przegląd w Clinical Psychology Review (Disney, 2013) różnią się w ujęciu tego zaburzenia:

Kryteria: mp.pl opisuje kryteria klasyfikacji ICD-10. Przegląd śledzi, jak osobowość zależna zmieniała się w kolejnych wydaniach amerykańskiej klasyfikacji DSM: od abstrakcyjnej idei o korzeniach psychoanalitycznych do skodyfikowanego rozpoznania w DSM-IV-TR.
Płeć i kultura: mp.pl nie omawia tych zagadnień. Przegląd wymienia uwarunkowania płci i kultury wśród głównych tematów związanych z tym zaburzeniem.
Stan wiedzy: mp.pl przedstawia spójny opis cech i leczenia. Przegląd zwraca uwagę na braki w dotychczasowych badaniach i proponuje kierunki ich poprawy.

Najważniejsze o osobowości zależnej

To zaburzenie osobowości ze stałą zależnością od obecności, porad i decyzji innych.
Samotność wywołuje niepokój, bezradność i potrzebę natychmiastowego kontaktu.
Osoby zależne ukrywają własne potrzeby i trudno im wyrazić złość czy niezgodę.
Przyczyny są biologiczne i rozwojowe; nie wolno upraszczać ich do jednego stylu wychowania.
Pomocy szuka się zwykle przy problemach lub utracie osoby wspierającej.
Podstawą leczenia jest psychoterapia wzmacniająca niezależność i wiarę w siebie.

Najczęstsze pytania o osobowość zależną

Te odpowiedzi mają charakter ogólny i nie zastępują wizyty ani indywidualnej oceny lekarskiej.

Co to jest osobowość zależna?

To zaburzenie osobowości, którego główną cechą jest stała zależność od innych: od ich obecności, kontaktu, porad i decyzji.

Jakie są cechy osobowości zależnej?

Stała potrzeba kontaktu, oddawanie decyzji innym, ukrywanie własnych potrzeb, uleganie oczekiwaniom otoczenia, silna obawa przed opuszczeniem i postrzeganie siebie jako bezradnego.

Jak osobowość zależna wpływa na związek?

W bliskim związku osoba zależna może odczuwać bardzo silną obawę przed opuszczeniem i podporządkowywać się partnerowi, nawet gdy jego oczekiwania są nierozsądne.

Skąd się bierze osobowość zależna?

Zapewne z czynników biologicznych i z przebiegu rozwoju w dzieciństwie i młodości, np. z wychowania osłabiającego poczucie niezależności. Zawsze trzeba uwzględnić indywidualną historię życia.

Jak leczy się osobowość zależną?

Podstawową metodą jest psychoterapia z indywidualnie ustalonymi celami, zwykle wzmacniająca niezależność i wiarę w siebie. Leki stosuje się przy objawach lęku lub depresji.

Kiedy osoby z osobowością zależną szukają pomocy?

Najczęściej wtedy, gdy przestają sobie radzić, gdy zależność prowadzi do problemów albo gdy tracą osobę wspierającą i pojawiają się lęk lub depresja.

Źródła

Ten poradnik ma charakter informacyjny i nie zastępuje oceny lekarskiej. Diagnoza i leczenie zależą od Twojej wizyty i historii choroby. W nagłym wypadku zadzwoń pod 112.