Czym jest osobowość unikająca
Osobę z lękliwym, czyli unikającym, zaburzeniem osobowości charakteryzuje trwające latami zahamowanie w kontaktach z innymi, zarówno osobistych, jak i zawodowych. Według mp.pl takie osoby czują się nieprzystosowane, nieatrakcyjne i gorsze od innych. Towarzyszą temu nadmierne wyczulenie na krytykę i obawa przed odrzuceniem lub zawstydzeniem.
Osobowość lękliwa (unikająca) to jedno z zaburzeń osobowości wymienianych w klasyfikacji ICD-10.
Jak wygląda życie z osobowością lękliwą
W kontaktach z innymi osoby z osobowością lękliwą mogą sprawiać wrażenie „cichych”, wręcz „niewidocznych”. Według Medycyny Praktycznej mają skłonność do wycofywania się z aktywności i zadań, nie podejmują wyzwań i decyzji w ważnych momentach życia, np. po zakończeniu studiów.
Psychiatrzy nazywają ich tryb życia ograniczonym: nie robią wielu rzeczy, które mogłyby robić. Potrzebują bliskich związków, ale oczekują w nich pełnego bezpieczeństwa i akceptacji. Często więc unikają ludzi mimo wewnętrznej potrzeby bliskości, bo wygrywa lęk przed odrzuceniem, upokorzeniem i zawstydzeniem. Ponieważ trwałą, bezwarunkową akceptację trudno uzyskać, mogą w końcu doświadczać samotności i obniżenia nastroju.
Po czym psychiatrzy rozpoznają osobowość unikającą
Według mp.pl diagnoza opiera się na kryteriach klasyfikacji ICD-10:
- uporczywe i wszechogarniające uczucie napięcia i niepokoju,
- poczucie społecznej nieadekwatności, nieatrakcyjności lub niższości wobec innych,
- nadmierne skupienie na byciu krytykowanym lub odrzucanym w sytuacjach społecznych,
- niechęć do bliższych związków, jeśli nie dają pewności akceptacji,
- ograniczony styl życia z powodu potrzeby psychologicznego bezpieczeństwa,
- unikanie kontaktów społecznych lub zawodowych z udziałem innych ludzi z obawy przed krytyką, brakiem akceptacji lub odrzuceniem.
Towarzyszącą cechą może być nadwrażliwość na odrzucenie i krytykę.
Nadwrażliwość na krytykę i niska samoocena
Nadwrażliwość na krytykę jest jedną z najważniejszych cech osobowości lękliwej. Według Medycyny Praktycznej takie osoby są wyczulone na najmniejsze ślady rzeczywistej lub tylko domniemanej krytyki. Zanim nawiążą bliższą relację, często „testują” drugą osobę i sprawdzają, na ile są akceptowane.
Mogą mówić bardzo ostrożnie i z kontrolą, sprawiać wrażenie lękliwych i niezdarnych w kontakcie. Zwykle spodziewają się, że wszystko, co powiedzą, zostanie odebrane jako niewłaściwe, więc często wolą się nie odzywać. Mają silne przekonanie o własnej nieadekwatności i nieatrakcyjności oraz niewłaściwie niską samoocenę.
Trudne momenty: nauka, praca, nowe zadania
Osoby z tym zaburzeniem unikają w szkole i pracy zadań, które wymagają intensywnego kontaktu z ludźmi, z powodu lęku przed krytyką, niezrozumieniem lub odrzuceniem. Według mp.pl szczególnie trudne są dla nich momenty z nowymi zadaniami rozwojowymi, takie jak:
- podjęcie pracy po okresie nauki,
- rozmowa kwalifikacyjna,
- awans,
- powrót do pracy po urlopie macierzyńskim.
Osobowość unikająca a fobia społeczna
Wiele cech osobowości lękliwej występuje też u osób z fobią społeczną. Według Medycyny Praktycznej w sytuacjach społecznych nie pojawiają się jednak objawy typowe dla fobii społecznej, takie jak obawa przed zaczerwienieniem, drżenie, silny lęk czy obawa przed bezwiednym oddaniem moczu. Stres jest podobny, ale słabiej się ujawnia.
Przegląd w Current Psychiatry Reports (Weinbrecht i wsp., 2016) również podkreśla ścisły związek osobowości unikającej z fobią społeczną. O lęku w bliskich związkach piszemy osobno w poradniku o lękowym stylu przywiązania.
Skąd się bierze osobowość lękliwa
Zaburzenie dotyczy szacunkowo 0,5–1% populacji. Często zaczyna się w dzieciństwie jako nieśmiałość, wstydliwość i unikanie rówieśników, a nasila w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości, gdy kontakty poza rodziną stają się szczególnie ważne.
Według modelu biopsychospołecznego opisanego w mp.pl do jego powstania przyczyniają się razem czynniki genetyczne, wychowanie i relacje z ważnymi osobami w dzieciństwie oraz czynniki psychologiczne wynikające z temperamentu i charakteru. Nie ma jednej przyczyny. Dzieci z nadwrażliwością i lękiem przed nowymi sytuacjami mogą przeżywać sytuacje społeczne negatywnie i utrwalać sposoby myślenia, które sprzyjają zaburzeniu.
Leczenie: psychoterapia indywidualna na początek
Leczenie to głównie psychoterapia, której celem może być m.in. poprawa obrazu siebie. Według mp.pl osoby z tym zaburzeniem mogą być idealnymi kandydatami do skutecznej psychoterapii: często chcą zmienić swoje życie, dostrzegają problem i potrzebują relacji, co sprzyja więzi z psychoterapeutą. Na początku trudno im zaangażować się w terapię grupową, dlatego preferuje się terapię indywidualną; spotkania grupowe stają się możliwe później.
Stosuje się też niektóre leki z grupy przeciwdepresyjnych. Leki uspokajające należy stosować tylko doraźnie i ostrożnie. W naszej poradni psychologicznej w Bilbao prowadzimy psychoterapię indywidualną dorosłych (wizyty po hiszpańsku).
Gdzie źródła się różnią
Medycyna Praktyczna i przegląd Weinbrecht i wsp. (2016) różnią się w kilku punktach:
- Przyczyny: mp.pl podkreśla, że nie ma jednego czynnika, a przyczynia się do zaburzenia zespół elementów genetycznych, wychowawczych i psychologicznych. Przegląd wyróżnia wpływ czynników genetycznych na rozwój osobowości unikającej.
- Rodzaj psychoterapii: mp.pl pisze ogólnie o psychoterapii, najpierw indywidualnej. Przegląd wskazuje, że obiecujące dowody dotyczą terapii poznawczo-behawioralnej i terapii schematów, a inne podejścia badano dotąd tylko w opisach przypadków.
- Stan wiedzy: mp.pl przedstawia osoby z tym zaburzeniem jako dobrych kandydatów do terapii. Przegląd nazywa osobowość unikającą zaburzeniem zaniedbanym i stwierdza, że potrzeba więcej badań nad jej objawami i leczeniem.
Najważniejsze o osobowości unikającej
- To zaburzenie osobowości z trwałym zahamowaniem w kontaktach i lękiem przed krytyką i odrzuceniem.
- Osoby z nim czują się gorsze i nieatrakcyjne, choć potrzebują bliskości.
- Często zaczyna się w dzieciństwie jako nieśmiałość; dotyczy około 0,5–1% ludzi.
- Ma wiele cech wspólnych z fobią społeczną, ale bez jej typowych objawów fizycznych.
- Podstawą leczenia jest psychoterapia, na początku indywidualna.
- Leki uspokajające tylko doraźnie; depresję czy fobię społeczną leczy się odpowiednio.
Najczęstsze pytania o osobowość unikającą
Te odpowiedzi mają charakter ogólny i nie zastępują wizyty ani indywidualnej oceny lekarskiej.
Czym jest osobowość unikająca?
To zaburzenie osobowości, w którym przez lata utrzymuje się zahamowanie w kontaktach z ludźmi, poczucie bycia gorszym i nadmierne wyczulenie na krytykę oraz odrzucenie.
Czy osobowość lękliwa i unikająca to to samo?
Tak. Klasyfikacja ICD-10 używa nazwy osobowość lękliwa (unikająca).
Czym różni się od fobii społecznej?
Mają wiele wspólnych cech, ale w osobowości unikającej w sytuacjach społecznych nie pojawiają się typowe objawy fobii społecznej, takie jak obawa przed zaczerwienieniem czy drżenie, a stres ujawnia się słabiej.
Skąd się bierze osobowość unikająca?
Z połączenia czynników genetycznych, wychowania i relacji w dzieciństwie oraz temperamentu i charakteru. Nie ma jednej przyczyny.
Jak leczy się osobowość unikającą?
Głównie psychoterapią, na początku indywidualną. Pomocniczo stosuje się niektóre leki przeciwdepresyjne; leki uspokajające tylko doraźnie.
Czy osobowość unikająca może się zmienić?
Według mp.pl osoby z tym zaburzeniem mogą być idealnymi kandydatami do skutecznej psychoterapii, bo często chcą zmienić swoje życie i dostrzegają problem.
Źródła
- Medycyna Praktyczna dla pacjentów (mp.pl) · Osobowość lękliwa (unikająca)
- Weinbrecht A, et al. Avoidant Personality Disorder: a Current Review. Curr Psychiatry Rep. 2016
Ten poradnik ma charakter informacyjny i nie zastępuje oceny lekarskiej. Diagnoza i leczenie zależą od Twojej wizyty i historii choroby. W nagłym wypadku zadzwoń pod 112.