Persoonlijkheidsstoornis: kenmerken en behandeling

01Wat is het

Wat is een persoonlijkheidsstoornis?

Iedereen heeft een eigen persoonlijkheid: hoe je meestal denkt, wat je voelt en wat je doet. Die bepaalt hoe je reageert op wat er gebeurt en hoe je met andere mensen omgaat.

Bij een persoonlijkheidsstoornis zijn sommige dingen die je denkt of voelt extra sterk. Je bent bijvoorbeeld de hele tijd bang dat iemand bij je weggaat, of je wordt heel snel boos als je kritiek krijgt. Je reageert vaak heftig. Daardoor kom je in de problemen met familie of vrienden, op school of op je werk.

Een persoonlijkheidsstoornis betekent niet dat er een probleem is met je hele persoonlijkheid, ook al klinkt de naam zo. In Nederland hebben ongeveer 7 van de 100 mensen een persoonlijkheidsstoornis.

02Wat merk je

Wat merk je?

Je kunt 1 of meer van deze dingen hebben:

• je vindt het erg moeilijk om kritiek te krijgen,
• je bent bang om een sterke band met iemand te krijgen,
• je bent de hele tijd bang dat iemand bij je weggaat,
• je hebt weinig zelfvertrouwen,
• je doet vaak dingen zonder eerst goed na te denken,
• je zoekt erg veel steun bij andere mensen,
• je doet alles heel precies (perfectionistisch),
• je bent heel erg verlegen.

Daardoor is het lastig om met andere mensen om te gaan. Het lukt je bijvoorbeeld niet om ’s ochtends uit bed te komen of het huishouden op tijd te doen, je hebt snel ruzie met familie of buren, of je geeft snel op als iets niet lukt. Vaak wordt het duidelijk in de puberteit of als je net volwassen bent, soms pas later. Ook de mensen om je heen merken vaak iets, bijvoorbeeld dat je snel boos bent.

03Samen met

Andere psychische klachten

Naast een persoonlijkheidsstoornis kun je andere psychische klachten hebben, bijvoorbeeld een angststoornis, PTSS, een dwangstoornis of ADHD.

Er zijn geen medicijnen voor de behandeling van persoonlijkheidsstoornissen. Wel kun je medicijnen krijgen tegen klachten van depressie, angst of ADHD, zodat de psychotherapie nog beter helpt.

04Soorten

Welke soorten zijn er?

Er zijn 3 soorten persoonlijkheidsstoornissen:

• Weinig contact. Mensen die weinig contact met anderen willen of hebben, bijvoorbeeld omdat ze anderen niet vertrouwen. Anderen zien hen vaak als eigenwijs.
• Moeite met je inhouden. Mensen die snel kwaad worden om hele kleine dingen en erg bang zijn dat iemand bij hen weggaat.
• Angst en controle. Mensen die graag contact met anderen willen, maar het niet durven.

Binnen deze 3 soorten bestaan er ook weer verschillende vormen.

05Oorzaken

Hoe ontstaat het?

Vaak komt een persoonlijkheidsstoornis door een erfelijke aanleg; iemand in je familie heeft het bijvoorbeeld ook. Daar kun je niets aan doen. Het kan ook komen doordat je:

• lichamelijk mishandeld of seksueel misbruikt bent,
• slecht behandeld bent door je ouders, of niet de zorg kreeg die je nodig had, zoals aandacht, hulp of liefde,
• ouders had die zelf psychische problemen hadden,
• 1 of beide ouders bent verloren door overlijden of echtscheiding,
• veel gepest bent op school.

Er zijn ook veel mensen die zoiets meemaken en geen persoonlijkheidsstoornis krijgen.

06Psychotherapie

Behandeling: psychotherapie

De beste behandeling is psychotherapie. Je praat met een psychotherapeut over je gedachten en gevoelens en samen bedenk je hoe je daar beter mee omgaat. Vaak begin je met een behandeling waarbij je in stapjes je problemen aanpakt, soms in een groep. Werkt dat niet goed genoeg, dan kun je een van deze vormen krijgen:

• Dialectische gedragstherapie: een vorm van cognitieve gedragstherapie met oefeningen, waarin je anders leert nadenken, wat helpt om gevoelens en gedrag te veranderen.
• Mentaliseren bevorderende therapie: je leert je eigen gevoelens, gedachten en verlangens en die van anderen beter begrijpen.
• Schematherapie: je onderzoekt waarom je je op een bepaalde manier gedraagt, bijvoorbeeld door wat je als kind meemaakte.
• Transference-focused psychotherapy: je leert heftige gevoelens toe te laten en te uiten bij de therapeut.

Tijdens de behandeling voel je je soms niet goed; je bent bijvoorbeeld boos op de therapeut. Dat is normaal en hoort erbij. Bespreek het met je therapeut. In onze praktijk voor psychologie in Bilbao kun je terecht voor psychotherapie (de consulten zijn in het Spaans).

07Andere hulp

Andere hulp

• Psychosociale begeleiding. Jij en de mensen om je heen leren beter leven met je klachten, bijvoorbeeld bij problemen met anderen, op je werk of op school. Daardoor krijg je misschien ook de rust om met psychotherapie te beginnen. Je krijgt deze hulp bijvoorbeeld van een verpleegkundige, sociaal werker, psycholoog of gezinscoach, ook naast psychotherapie.
• Vaktherapie. Bij sommige mensen helpt een therapie waarbij je niet alleen praat, maar ook dingen doet, zoals muziek maken, bewegen, dansen of iets met je handen maken.

Een persoonlijkheidsstoornis kan ook het contact met je kinderen en het opvoeden moeilijk maken. Leg op een rustig moment uit waarom je soms heftig reageert, en dat het niet aan hen ligt en ook niet aan jou. Maak samen afspraken over wat ze kunnen doen als het even minder goed gaat. Ook hierbij kun je hulp krijgen.

08Zelf doen

Wat kun je zelf doen?

• Zorg goed voor jezelf: eet gezond, beweeg genoeg, probeer goed te slapen en zoek genoeg ontspanning. Doe dingen zoals eten, werken en sporten op vaste tijden.
• Gebruik geen of heel weinig alcohol, en geen drugs.
• Praat met je naasten over je persoonlijkheidsstoornis en leg uit waarom je soms heftig reageert.
• Vraag hulp en steun aan familie, vrienden, buren of collega’s.
• Doe niet te veel in 1 keer, maar neem kleine stapjes.
• Wees aardig voor jezelf: je mag fouten maken.

Niet iedereen weet wat een persoonlijkheidsstoornis is. Zegt iemand iets wat je een naar gevoel geeft, praat dan met iemand die je vertrouwt of met je hulpverlener. Wees niet te streng voor jezelf: je mag er zijn, met je persoonlijkheidsstoornis.

09Verschillen

Waar de bronnen verschillen

Een Cochrane-review (Storebø e.a., 2020) bundelde 75 gerandomiseerde studies met 4507 deelnemers naar psychotherapie bij de borderline-persoonlijkheidsstoornis, vooral dialectische gedragstherapie en mentaliseren bevorderende therapie. Thuisarts beschrijft persoonlijkheidsstoornissen in het algemeen. De bronnen vullen elkaar aan:

• Werkt psychotherapie? Thuisarts noemt psychotherapie de beste behandeling. Volgens de review verminderde psychotherapie de ernst van de klachten meer dan de gewone zorg, en dat verschil was ook merkbaar in het dagelijks leven.
• Andere uitkomsten. Ook zelfbeschadiging en het dagelijks functioneren verbeterden mogelijk, maar die verschillen bleven onder wat als merkbaar geldt en het bewijs was van lage kwaliteit.
• Welke therapie? Thuisarts noemt verschillende vormen. De review vond geen duidelijk verschil in effect tussen de soorten therapie.
• Zekerheid. Volgens de review kunnen de resultaten nog veranderen als er meer onderzoek bijkomt.

10Samengevat

Het belangrijkste over een persoonlijkheidsstoornis

• Bij een persoonlijkheidsstoornis zijn sommige gedachten en gevoelens extra sterk, waardoor je in de problemen komt met anderen.
• Ongeveer 7 van de 100 mensen hebben het; vaak wordt het duidelijk in de puberteit of jonge volwassenheid.
• Het ontstaat door erfelijke aanleg en soms door wat je hebt meegemaakt.
• Psychotherapie is de beste behandeling; er zijn geen medicijnen voor de stoornis zelf.
• Zorg goed voor jezelf, vermijd alcohol en drugs en vraag steun aan je omgeving.
• Ongeveer 1 op de 3 mensen komt er helemaal vanaf en 1 op de 3 voelt zich na een tijd veel beter.