Osobowość paranoiczna: cechy i leczenie

Czym jest osobowość paranoiczna

Osoba z tym typem zaburzenia może na pierwszy rzut oka wydawać się podejrzliwa i przeczulona na swoim punkcie albo przeciwnie: przyjacielska, dobroduszna i uczynna. Według mp.pl swoich racji dowodzi często bardzo przekonująco i logicznie.

Uwagę może zwrócić to, że jej opowieści mają wspólny wątek: ktoś zachował się wobec niej nie w porządku, zlekceważył ją albo zrobił coś przeciwko niej, a obojętne sytuacje mają dla niej nieprzyjazny kontekst. Podobne wątki mogą dotyczyć partnera, podejrzewanego o brak szacunku, a niekiedy o niewierność. Osobowość paranoiczna to jedno z zaburzeń osobowości w klasyfikacji ICD-10.

Po czym psychiatrzy rozpoznają osobowość paranoiczną

Według Medycyny Praktycznej kryteria rozpoznania z klasyfikacji ICD-10 to:

nadmierna wrażliwość na niepowodzenia i odrzucenie,
długotrwałe przeżywanie przykrości, np. niewybaczanie krzywd, niesprawiedliwości czy lekceważenia,
podejrzliwość i stałe zniekształcanie codziennych doświadczeń przez odbieranie obojętnych lub przyjaznych działań innych jako wrogich lub pogardliwych,
sztywne, prowokujące do walki poczucie własnych praw, niewspółmierne do sytuacji,
nawracające, nieuzasadnione podejrzenia co do wierności partnera,
przecenianie własnego znaczenia, z utrwaloną postawą ksobną, czyli odnoszeniem zdarzeń do siebie,
pochłonięcie niepotwierdzonymi „spiskowymi” teoriami na temat wydarzeń dotyczących pacjenta lub całego świata.

Dlaczego rzadko same szukają pomocy

Powodem pierwszej wizyty u specjalisty zwykle nie jest to, że osoba dostrzega u siebie te cechy jako problem. Według mp.pl osoby z cechami paranoicznymi częściej przyprowadzają do specjalisty innych, niż zgłaszają się same.

Bodźcem bywa zachęta otoczenia, które „wysyła” taką osobę do poradni, albo szukanie pomocy w związku z podejrzeniami co do wierności partnera, z którymi partner już sobie nie radzi.

Brak zaufania a relacja z lekarzem i terapeutą

Osoby z osobowością paranoiczną cechuje brak zaufania do innych, a zaufanie jest ważne w kontakcie z psychiatrą, psychologiem czy psychoterapeutą. Według Medycyny Praktycznej taki pacjent może bardzo łatwo poczuć się źle traktowany, niezrozumiany, a nawet niesłusznie oskarżony lub oszukany, także wtedy, gdy intencje leczącego były właściwe.

Propozycja leków bywa odbierana jako coś niewłaściwego, a nawet jako atak lub oskarżenie. Propozycja psychoterapii konfrontuje z nieufnością wobec intencji terapeuty, który może być postrzegany jako przeciwnik. Kontakt bywa krótki, niestały i gwałtownie zrywany, gdy pacjent ostatecznie utraci zaufanie; czasem towarzyszą temu skargi i roszczenia.

Jak psychologia poznawcza wyjaśnia te cechy

Z punktu widzenia psychologii poznawczej mp.pl opisuje u tych osób:

skłonność do przypisywania niekorzystnych wydarzeń działaniu innych, a nie zastanawiania się nad własnym wpływem,
uproszczone widzenie sytuacji: szukanie prostej, najczęściej osobowej odpowiedzi na pytanie „kto za tym stoi”,
trudność z odczytywaniem intencji i emocji innych.

Źródło podaje przykład: gdy kolega mija kogoś na ulicy bez powitania, trudno dostrzec, że mógł być po prostu zamyślony z powodu zmartwienia, i łatwo uznać go za niegrzecznego.

Zdolność do przywiązania i lojalności

Medycyna Praktyczna podkreśla, że osoby z osobowością paranoiczną nie są zimne emocjonalnie ani pozbawione zdolności do miłości. Mogą gubić się w podejrzeniach co do intencji najbliższych, ale są zdolne do głębokiego przywiązania i lojalności.

Jeśli czują, że łączą je z kimś wspólne wartości i że mogą na tę osobę liczyć, ich lojalność i hojność bywają ogromne. Związek może się jednak skończyć, gdy poczują się zlekceważone lub „zdradzone”, nawet po wielu latach. Długa lista zerwanych związków nie świadczy jednak o niezdolności do miłości.

Przyczyny i sytuacje, które nasilają myślenie paranoiczne

Jak w innych zaburzeniach osobowości, przyczyny mają charakter mieszany, biologiczno-psychologiczny. Według mp.pl ich proporcje ocenia się indywidualnie, co może wymagać testów psychologicznych, badań obrazowych mózgu (tomografii komputerowej, rezonansu magnetycznego) i EEG.

Pewne sytuacje społeczne mogą nasilać myślenie paranoiczne u osób, które już wcześniej miały takie cechy: poczucie odmienności od grupy, poczucie bycia ocenianym przez przełożonych, niepewność co do własnej pozycji, np. w nowej grupie, po nagłej utracie pozycji społecznej lub w izolacji. Ponieważ nie wszyscy w takich sytuacjach reagują w ten sposób, przyjmuje się, że zaostrzają one wcześniej istniejące sposoby myślenia.

Leczenie: psychoterapia mimo trudnego początku

Pomoc to przede wszystkim psychoterapia, choć z powodu nieufności bardzo trudno nawiązać relację terapeutyczną. Według Medycyny Praktycznej opisywano skuteczność różnych podejść, w tym psychodynamicznego i poznawczo-behawioralnego.

Leki mają charakter objawowy: przeciwlękowe przy lęku, przeciwdepresyjne przy depresji, przeciwpsychotyczne przy zaburzeniach urojeniowych. Nie wykazano, by zmniejszały same cechy osobowości. W naszej poradni psychologicznej w Bilbao prowadzimy psychoterapię dorosłych (wizyty po hiszpańsku).

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i przegląd w Current Behavioral Neuroscience Reports (Lee, 2017) różnią się w kilku punktach:

Przyczyny: mp.pl opisuje przyczyny jako mieszane, biologiczno-psychologiczne, i wymienia sytuacje społeczne, które nasilają myślenie paranoiczne. Przegląd wskazuje, że dostępne dane łączą to zaburzenie ściśle z traumą w dzieciństwie i stresem społecznym.
Związek z psychozami: mp.pl wymienia zaburzenia urojeniowe jako problem, przy którym stosuje się leki przeciwpsychotyczne. Przegląd stwierdza, że dane każą uznać osobowość paranoiczną za bliższą traumie niż schizofrenii.
Stan badań: mp.pl opiera się na kryteriach ICD-10 i literaturze klinicznej. Przegląd zaznacza, że nauka zaniedbywała to zaburzenie w stopniu niewspółmiernym do jego częstości i negatywnych skutków.

Najważniejsze o osobowości paranoicznej

To zaburzenie osobowości z podejrzliwością i nadwrażliwością na odrzucenie i krytykę.
Obojętne lub życzliwe zachowania innych bywają odbierane jako wrogie.
Osoby te rzadko same szukają pomocy, a brak zaufania utrudnia relację z terapeutą.
Są zdolne do głębokiego przywiązania i lojalności.
Przyczyny są biologiczno-psychologiczne; niektóre sytuacje społeczne nasilają te cechy.
Podstawą pomocy jest psychoterapia; leki działają tylko objawowo.

Najczęstsze pytania o osobowość paranoiczną

Te odpowiedzi mają charakter ogólny i nie zastępują wizyty ani indywidualnej oceny lekarskiej.

Co to jest osobowość paranoiczna?

To zaburzenie osobowości, w którym dominują podejrzliwość, nadwrażliwość na niepowodzenia i odrzucenie oraz skłonność do odbierania działań innych jako wrogich.

Jakie są objawy osobowości paranoicznej?

M.in. długie przeżywanie krzywd, podejrzliwość, sztywne poczucie własnych praw, nieuzasadnione podejrzenia co do wierności partnera, odnoszenie zdarzeń do siebie i „spiskowe” teorie.

Czy osoba z osobowością paranoiczną potrafi kochać?

Tak. Według mp.pl nie jest zimna emocjonalnie i jest zdolna do głębokiego przywiązania i lojalności, choć związek może się skończyć, gdy poczuje się zdradzona.

Dlaczego leczenie jest trudne?

Z powodu braku zaufania: pacjent łatwo czuje się źle traktowany, propozycja leków bywa odbierana jako atak, a terapeuta jako przeciwnik, więc kontakt bywa zrywany.

Jak leczy się osobowość paranoiczną?

Przede wszystkim psychoterapią, np. psychodynamiczną lub poznawczo-behawioralną. Leki stosuje się objawowo przy lęku, depresji lub zaburzeniach urojeniowych.

Skąd się bierze osobowość paranoiczna?

Przyczyny są mieszane, biologiczno-psychologiczne. Przegląd z 2017 roku wskazuje też na ścisły związek z traumą w dzieciństwie i stresem społecznym.

Źródła

Ten poradnik ma charakter informacyjny i nie zastępuje oceny lekarskiej. Diagnoza i leczenie zależą od Twojej wizyty i historii choroby. W nagłym wypadku zadzwoń pod 112.