Osobowość anankastyczna: perfekcjonizm i kontrola

01Co to jest

Czym jest osobowość anankastyczna

Osoba anankastyczna często sprawia wrażenie bardzo skupionej, co widać w zachowaniu, sposobie mówienia, mimice, a nawet w ruchach. Według mp.pl stara się mieć wszystko pod kontrolą: siebie, otoczenie i postępowanie innych. Dobrze się czuje, gdy wszystko jest uporządkowane i ujęte w zasady. Jest wtedy sumienna i skupiona na zadaniach, dostosowuje się do norm społecznych i uważa, że tak trzeba postępować.

Osobowość anankastyczna nazywana jest też obsesyjno-kompulsyjną, kompulsyjną lub obsesyjną. To jedno z zaburzeń osobowości opisanych w klasyfikacji ICD-10.

02Na co dzień

Sumienność, praca i trudność ze spontanicznością

Osoby anankastyczne mogą być niezwykle sumienne i produktywne w pracy, która wymaga pedanterii, dokładności i porządku. Według Medycyny Praktycznej mogą odnosić sukcesy i awansować, ale płacą za to czasem, np. wielokrotnym sprawdzaniem każdej rzeczy, i dużym wysiłkiem.

Trudno im dostosować się do sytuacji, które wymykają się regułom, i uczestniczyć w spontanicznej zabawie. Ich codzienne relacje mogą być formalne i poważne. Mniej dokładnie wyczuwają sferę emocji i to, co dzieje się w związkach z innymi. Ci, którzy nie są równie sumienni, mogą wywoływać u nich dużą złość i chęć wpasowania ich w obowiązujące reguły.

03Mechanizmy

Kontrola, poczucie winy i stłumiona złość

Według teorii psychodynamicznej, opisanej w mp.pl, podstawowe problemy osób anankastycznych dotyczą kontroli, poczucia winy, stłumionej złości i obawy przed oceną innych. Głównym konfliktem uczuciowym jest złość na bycie kontrolowanym wobec strachu przed potępieniem lub karą. Z takimi uczuciami trudno sobie poradzić, dlatego osoby te używają określonych mechanizmów obronnych.

• przemieszczenie: obawy, myśli lub złość są przenoszone na coś lub kogoś innego, a potem to jest sprawdzane i kontrolowane,
• racjonalizacja, moralizacja i intelektualizacja: uczucia zamieniają się w kategorie rozumowe, moralne lub religijne; zapytane, co czują, osoby te mogą opisywać, co myślą,
• anulowanie: pewne czynności mają w ich przekonaniu magicznie chronić przed wyobrażonymi niebezpieczeństwami,
• reakcja upozorowana: robienie odwrotności tego, do czego skłaniają głębsze impulsy.

04Relacje

Koszty w relacjach z innymi

Medycyna Praktyczna opisuje, że osoby anankastyczne często nie potrafią przyjąć wsparcia i ciepła od innych, zaakceptować odpoczynku ani odprężenia. Zamiast tego skupiają się na zadaniach i produktywności.

Oczekują, że inni będą postępować tak samo jak one, np. przełożony może oczekiwać od podwładnych takiej samej postawy jak własna. Są zdolne do miłości i przywiązania, ale trudno im okazywać czułość bez lęku i wstydu, dlatego kontakty emocjonalne mogą stawać się bardzo sformalizowane.

05Decyzje

Nadmiar wątpliwości i zwlekanie z decyzjami

Osoby anankastyczne często mają nadmiar wątpliwości i ostrożności, co jest jedną z cech diagnostycznych. Według mp.pl mają trudność z wyborem, bo obawiają się, że każdy wybór może okazać się zły. Starają się zachować do końca wszystkie możliwości, by utrzymać kontrolę nad możliwymi wynikami.

Czasem prowadzi to do paraliżu decyzyjnego. Jak opisuje źródło, skutkiem bywa odkładanie decyzji tak długo, aż wybór wymuszą okoliczności zewnętrzne.

06Przyczyny

Skąd się bierze osobowość anankastyczna

Przyczyny nie zostały dokładnie ustalone. Według Medycyny Praktycznej mają one charakter biologiczny (genetyczny, konstytucjonalny), związany z wychowaniem i wczesnymi relacjami z opiekunami oraz psychologiczny (cechy osobowości i temperamentu). Raczej nie odpowiada za nie pojedynczy czynnik.

Niektórzy psychoterapeuci opisywali rodziny bardzo skupione na kontroli i ocenie dziecka albo takie, w których rodzice wymagali zbyt wcześnie lub zbyt wiele. Opisywano też środowiska przeciwne, w których dziecko przejmowało wzorce zachowań i uczuć z szerszej kultury. Przegląd w Current Psychiatry Reports (Diedrich, Voderholzer, 2015) wskazuje, że najwięcej dowodów przemawia za zaburzonym przywiązaniem i dziedzicznością.

07Kryteria

Po czym psychiatrzy rozpoznają osobowość anankastyczną

Według mp.pl kryteria rozpoznania z klasyfikacji ICD-10 to:

• nadmiar wątpliwości i ostrożności,
• pochłonięcie szczegółami, regulaminami, porządkowaniem, organizowaniem lub schematami,
• potrzeba porządku, czystości i ładu,
• perfekcjonizm, który czasem przeszkadza w wykonaniu zadań,
• nadmierna sumienność i skupienie na produktywności, z zaniedbywaniem przyjemności i relacji,
• nadmierna pedanteria i uległość wobec konwencji społecznych,
• sztywność zasad moralnych i upór,
• nierozsądne oczekiwanie, że inni podporządkują się metodom danej osoby, albo niechęć do pozwalania innym działać,
• natarczywe, niechciane myśli albo impulsy.

08Leczenie

Leczenie i różnica wobec natręctw

Leczenie to przede wszystkim długoterminowa psychoterapia. Według Medycyny Praktycznej osoby anankastyczne rzadko same się na nią decydują, bo uważają, że tak, jak jest, jest dobrze. Inaczej jest w natręctwach: osoby nimi dotknięte uważają je za niechciane i źródło cierpienia, a cechy anankastyczne są bardzo często akceptowane. Więcej o natręctwach przeczytasz w poradniku o natrętnych myślach.

Leki stosuje się przy wyraźnych problemach z nastrojem, takich jak depresja, albo przy wyraźnych cechach obsesyjnych i kompulsywnych, najczęściej z grupy nowoczesnych leków przeciwdepresyjnych. W naszej poradni psychologicznej w Bilbao prowadzimy psychoterapię dorosłych (wizyty po hiszpańsku).

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i przegląd Diedrich i Voderholzer (2015) opisują to zaburzenie z różnych perspektyw:

• Rodzaj psychoterapii: mp.pl opisuje głównie ujęcie psychodynamiczne i zaleca długoterminową psychoterapię. Przegląd wskazuje, że dotąd najlepiej zbadanym leczeniem jest terapia poznawcza (poznawczo-behawioralna).
• Przyczyny: mp.pl podkreśla, że nie ma pełnej jasności, jak łączą się przyczyny biologiczne i wychowawcze, i przytacza opisy rodzin. Przegląd stwierdza, że najwięcej danych przemawia za zaburzonym przywiązaniem oraz dziedzicznością.
• Częstość i kryteria: mp.pl opiera się na kryteriach ICD-10 i nie podaje częstości. Przegląd opisuje kryteria DSM-5 i podaje, że zaburzenie dotyczy 3–8% populacji ogólnej, częściej osób starszych i z niższym wykształceniem.

10W skrócie

Najważniejsze o osobowości anankastycznej

• To zaburzenie osobowości z potrzebą kontroli, porządku i perfekcji.
• Osoby anankastyczne bywają bardzo sumienne, ale trudno im ze spontanicznością i bliskością.
• Częste są nadmiar wątpliwości i trudność z podejmowaniem decyzji.
• W odróżnieniu od natręctw cechy anankastyczne są często akceptowane przez samą osobę.
• Przyczyny są biologiczne, wychowawcze i psychologiczne; nie ma jednego czynnika.
• Podstawą leczenia jest długoterminowa psychoterapia, a leki stosuje się przy depresji lub wyraźnych objawach obsesyjno-kompulsyjnych.