Narcyzm i osobowość narcystyczna: cechy narcyza i leczenie

01Co to jest

Narcyzm: zdrowy i patologiczny

Najprostsza definicja narcyzmu to miłość własna. Według mp.pl każdy człowiek jest wrażliwy na punkcie własnej wartości: czuje się dobrze, gdy spotyka go uznanie, i rani go krytyka. Nazwa pochodzi ze starożytnego mitu o Narcyzie, a w psychiatrii pojęcie zdefiniowano pod koniec XIX wieku.

Źródło opisuje różnicę na przykładzie autorytetu. Osoba zdrowo narcystyczna zdobyła pozycję uczciwie, jej wpływ nie jest odczuwany jako dominacja i potrafi spokojnie odejść, bo wie, że sprawy są w dobrych rękach. Osoba patologicznie narcystyczna zdobyła pozycję przez dominację, chce ją utrzymać za wszelką cenę i nie potrafi się z nią rozstać. Osobowość narcystyczna należy do zaburzeń osobowości.

02Cechy narcyza

Cechy narcyza według kryteriów DSM-IV

Amerykańska klasyfikacja DSM-IV definiuje osobowość narcystyczną jako utrwalony wzorzec poczucia własnej wielkości, potrzeby podziwu i braku empatii, który pojawia się we wczesnej dorosłości. Według mp.pl do rozpoznania potrzeba co najmniej pięciu z następujących cech:

• wyolbrzymione poczucie własnej wartości, osiągnięć i talentów,
• fantazje o nieograniczonym powodzeniu, mocy, zdolnościach, urodzie lub idealnej miłości,
• przekonanie o własnej wyjątkowości, którą mogą zrozumieć tylko inni wyjątkowi ludzie lub instytucje,
• potrzeba przesadnego podziwu,
• poczucie specjalnych uprawnień i oczekiwanie szczególnie przychylnego traktowania,
• wykorzystywanie innych do własnych celów,
• brak empatii: niechęć do rozpoznawania cudzych uczuć i potrzeb,
• zazdrość wobec innych lub przekonanie, że inni jej zazdroszczą,
• arogancja i wyniosłość.

03ICD-10

Jak rozpoznaje się osobowość narcystyczną

Klasyfikacja ICD-10 nie podaje osobnych kryteriów osobowości narcystycznej i zalicza ją do „innych określonych zaburzeń osobowości”. Według Medycyny Praktycznej trzeba wtedy spełnić ogólne kryteria zaburzenia osobowości, które pokazują, kiedy przekroczona zostaje granica narcyzmu zdrowego:

• utrwalone wzorce przeżywania i zachowania wyraźnie odbiegają od normy kulturowej w co najmniej dwóch obszarach, np. myślenia, emocji, panowania nad impulsami lub relacji z ludźmi,
• zachowanie jest nieelastyczne i nieprzystosowawcze w wielu sytuacjach,
• osoba cierpi albo niekorzystnie wpływa na otoczenie,
• cechy są trwałe, zaczynają się zwykle w późnym dzieciństwie lub w wieku młodzieńczym i trwają w dorosłości.

Pomocny bywa ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny z pytaniami o to, czy dana osoba uważa, że zasługuje na szczególne traktowanie, albo że niewiele osób zasługuje na jej uwagę.

04Dwa typy

Narcyz wielkościowy i narcyz przeczulony

Opis z DSM-IV dotyczy osób, które dość jawnie okazują narcyzm. Medycyna Praktyczna zwraca uwagę, że istnieją też osoby narcystyczne bardzo drażliwe i wrażliwe, które unikają światła reflektorów. Różni autorzy nazywali te dwa bieguny narcyzmem niewrażliwym i przeczulonym albo grubo- i cienkoskórnym.

• Osoby gruboskórne: inni postrzegają je jako narcystyczne; mają duże trudności z uznaniem cudzych uczuć, nie czują, jak wpływają na innych, bywają aroganckie, potrzebują być w centrum uwagi i mieć poczucie kontroli nad innymi.
• Osoby przeczulone: inni widzą je raczej jako pomocne, zależne i lękowe; są wstydliwe, unikają bycia w centrum uwagi, wypatrują krytyki i łatwo czują się zranione. Spędzają życie na pomaganiu innym, a wewnątrz czują się pokrzywdzone i zdominowane.

Według źródła oba typy często się przyciągają i tworzą pary, jak w micie Narcyz i nimfa Echo.

05Przyczyny

Skąd się bierze osobowość narcystyczna

Medycyna Praktyczna przedstawia kilka ujęć. Według jednych psychoanalityków zaburzenie powstaje, gdy dziecku zabraknie podziwu i potwierdzenia wartości ze strony rodziców; według innych już bardzo wcześnie dochodzi do poważnych zakłóceń rozwoju. Ujęcie interpersonalne wskazuje na przecenianie dziecka przez rodziców lub żądanie od niego perfekcji i miłość warunkową.

W ujęciu poznawczym osoba narcystyczna zastępuje rzeczywistość fantazjami o sukcesie, wyolbrzymia swoje osiągnięcia i postrzega siebie i innych czarno-biało: jako wszechmocnych albo bezwartościowych. Modele łączące te teorie mówią, że cechy narcystyczne mogą się rozwinąć zarówno wtedy, gdy dziecko jest nadmiernie chwalone i rozpieszczane, jak i wtedy, gdy jest zaniedbywane.

06Inne zaburzenia

Osobowość narcystyczna a inne zaburzenia osobowości

Według mp.pl „czyste” cechy narcystyczne zdarzają się rzadko; najczęściej obraz jest mieszany, a zaburzenia osobowości często współwystępują. Opisywane są połączenia z cechami:

• antyspołecznymi: brak skrupułów, nielojalność, manipulacja i skłonność do oszustwa; takie osoby praktycznie nigdy nie szukają pomocy same,
• histrionicznymi: uwodzicielskość, skupienie na wyglądzie, brak zainteresowania prawdziwą bliskością,
• unikającymi: ogromna wrażliwość na krytykę i wycofywanie się w świat fantazji o własnej wyjątkowości.

Osobowość narcystyczną trzeba też odróżnić od osobowości obsesyjno-kompulsyjnej i paranoicznej. Reakcje narcystyczne mogą pojawić się także u osób nienarcystycznych, gdy zagrożona jest ich tożsamość; to wtedy mechanizm obronny, a nie utrwalony wzorzec.

07Współistnienie

Depresja, uzależnienia i inne problemy

Osobowość narcystyczna często współistnieje z zaburzeniami nastroju: depresją i chorobą afektywną dwubiegunową. Według Medycyny Praktycznej depresja pojawia się, gdy załamuje się przekonanie, że doskonałość i wszechmoc są osiągalne: osoba nie potrafi uznać swoich niedoskonałości za „ludzkie” i czuje się całkowicie bezwartościowa.

Częste są uzależnienia: alkohol i narkotyki pozwalają na chwilę odbudować poczucie mocy. Narcystyczny styl osobowości może zwiększać podatność na zespół stresu pourazowego, bo dramatyczne wydarzenia podważają poczucie wyjątkowości. Przy niepowodzeniach u niektórych osób mogą pojawić się urojenia prześladowcze.

08Leczenie

Leczenie osobowości narcystycznej

Według mp.pl podstawowym sposobem leczenia jest psychoterapia psychodynamiczna (psychoanalityczna). Leki stosuje się doraźnie i objawowo, np. przy lęku, depresji czy gwałtownych zmianach nastroju.

Osoby narcystyczne często nie wiedzą, po co przychodzą na terapię, bo skierował je ktoś inny. U osób dominujących, gruboskórnych leczenie jest niezwykle trudne, a bywa niemożliwe, bo ich świat jest „zero-jedynkowy”. Osoby przeczulone częściej trafiają na leczenie z powodu depresji. Ważnym celem terapii jest to, by pacjent zyskał możliwość wyobrażenia sobie, jak czuje się ktoś inny, będąc z nim.

W naszej poradni psychologicznej w Bilbao prowadzimy psychoterapię dorosłych (wizyty po hiszpańsku).

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i przegląd w czasopiśmie Focus (Weinberg, Ronningstam, 2022) różnią się w kilku punktach:

• Klasyfikacja: mp.pl opiera się na ICD-10, która nie ma osobnych kryteriów, i na kategoriach DSM-IV. Przegląd opisuje dodanie modelu wymiarowego do modelu kategorialnego.
• Dwa typy: mp.pl przedstawia osoby gruboskórne i przeczulone jako dwa rodzaje, które często łączą się w pary. Przegląd opisuje narcyzm wielkościowy i wrażliwy jako złożenie powiązane i wskazuje na silne dowody, że obie postacie współwystępują u osób z dużym nasileniem narcyzmu wielkościowego.
• Szanse leczenia: mp.pl pisze, że u osób dominujących leczenie może być wręcz niemożliwe, i wymienia psychoterapię psychodynamiczną jako podstawową. Przegląd podaje, że według badań podłużnych ci pacjenci mogą się poprawiać, choć powoli, a opracowano kilka metod leczenia o wspólnych elementach, takich jak jasne cele, budowanie przymierza terapeutycznego i uwaga poświęcona relacjom i samoocenie.

10W skrócie

Najważniejsze o narcyzmie

• Narcyzm to miłość własna; patologiczny staje się, gdy tworzy sztywny, szkodliwy wzorzec.
• Narcyz według DSM-IV ma poczucie wielkości, potrzebę podziwu i brak empatii.
• Istnieje też narcyzm przeczulony: wstydliwy, wycofany, bardzo wrażliwy na krytykę.
• Przyczyny wiąże się z rozwojem w dzieciństwie: zarówno z rozpieszczaniem, jak i zaniedbaniem.
• Często współistnieją depresja i uzależnienia.
• Podstawą leczenia jest psychoterapia; poprawa jest możliwa, ale stopniowa.