Fobia społeczna: objawy, przyczyny i terapia

01Co to jest

Czym jest fobia społeczna

Według mp.pl fobia społeczna to jeden z rodzajów zaburzeń lękowych. Jej charakterystycznym objawem jest lęk, który pojawia się w sytuacjach kontaktów z innymi ludźmi, zwłaszcza z osobami nieznajomymi. W klasyfikacji DSM-5 nazywa się ją społecznym zaburzeniem lękowym.

Lęk nie jest reakcją na samą konieczność przebywania z drugim człowiekiem. Wynika z obawy przed oceną, kompromitacją i ośmieszeniem. Mp.pl wyróżnia dwie postacie:

• uogólnioną: lęk pojawia się w każdej sytuacji kontaktu z ludźmi i może prowadzić do skrajnej izolacji,
• izolowaną: łagodniejszą, w której lęk wywołuje tylko jeden rodzaj aktywności, np. wystąpienia publiczne.

02Kogo dotyczy

Kogo dotyczy fobia społeczna

Mp.pl podaje, że fobia społeczna dotyka 3–4% populacji Polski. Mężczyźni i kobiety chorują podobnie często, choć według niektórych statystyk kobiety 1,5–2 razy częściej. Pierwsze objawy pojawiają się najczęściej między 10. a 20. rokiem życia, a u 90% osób zaburzenie zaczyna się przed 23. rokiem życia.

U kobiet fobii społecznej częściej towarzyszą zaburzenia depresyjne, dwubiegunowe i inne lękowe. U mężczyzn częściej współwystępują m.in. nadużywanie alkoholu i innych substancji.

03Objawy

Objawy fobii społecznej

Według mp.pl osoby z fobią społeczną mogą nie być w stanie wystąpić publicznie, zabrać głosu w dyskusji czy samodzielnie zacząć rozmowy. Bywa, że unikają jedzenia w towarzystwie albo korzystania z publicznych toalet. Mp.pl opisuje też:

• lęk antycypacyjny: pojawia się już na samą myśl o danej sytuacji i prowadzi do jej unikania,
• świadomość nadmierności lęku: osoba uznaje swój lęk za przesadzony, ale nie potrafi nad nim zapanować,
• błędne koło: lęk wywołuje objawy z ciała, a one jeszcze bardziej nasilają lęk,
• silny strach przed negatywną oceną.

Fobia społeczna często współistnieje z innymi zaburzeniami lękowymi, np. z agorafobią. Szerzej o objawach lęku piszemy w poradniku o nerwicy lękowej.

04Ciało

Objawy z ciała: czerwienienie, pocenie, drżenie

Mp.pl podkreśla, że nieodłączną częścią zaburzeń lękowych są objawy wegetatywne, czyli sygnały z ciała:

• kołatanie lub przyspieszone bicie serca,
• wzmożone pocenie się, np. dłoni,
• drżenie rąk i drżący głos,
• suchość w ustach,
• zaczerwienienie twarzy, bardzo charakterystyczne dla fobii społecznej,
• zawroty głowy, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, utrudnione oddychanie, uczucie dławienia, ból w klatce piersiowej.

Mp.pl zaznacza, że lekarz zawsze musi wykluczyć, czy objawy nie mają przyczyny somatycznej: fobia społeczna nie wyklucza np. zawału serca.

05Nieśmiałość

Nieśmiałość czy fobia społeczna

Według mp.pl nieśmiałość to cecha charakteru, która występuje dość powszechnie, szczególnie u dzieci. Wiele nieśmiałych dzieci z wiekiem nabiera pewności siebie.

Badania ze Stanów Zjednoczonych przywołane przez mp.pl pokazują, że aż 88% osób, które uważają się za nieśmiałe, nie spełnia kryteriów fobii społecznej. Ich dyskomfort w sytuacjach społecznych zwykle nie jest bardzo nasilony, nie powoduje cierpienia, nie utrudnia funkcjonowania i nie prowadzi do izolacji. Według kryteriów DSM-5 w fobii społecznej lęk i unikanie są utrwalone i trwają zwykle 6 miesięcy lub dłużej.

06Przyczyny

Przyczyny fobii społecznej

Mp.pl opisuje fobię społeczną jako zaburzenie o wielu przyczynach. Wyróżnia dwie grupy czynników:

• biologiczne: zmiany stężenia niektórych neuroprzekaźników w mózgu, nadmierna aktywacja obszarów odpowiedzialnych za negatywne emocje w reakcji na ludzkie twarze oraz czynniki genetyczne; u krewnych pierwszego stopnia ryzyko jest 2–6 razy większe,
• psychospołeczne: wyuczone, nieprawidłowe schematy myślenia, funkcjonowanie w dysfunkcyjnej rodzinie, traumatyczne przeżycia w dzieciństwie, cechy temperamentu, takie jak zahamowanie behawioralne i neurotyzm, a także cechy osobowości unikającej lub zależnej.

U dorosłych fobia społeczna może się rozwinąć po konkretnym wydarzeniu, zarówno przykrym, jak i pozytywnym, np. po awansie w pracy.

07Rozpoznanie

Jak rozpoznaje się fobię społeczną

Według mp.pl rozpoznanie stawia lekarz po wnikliwym wywiadzie, czasem także z rodziną, na podstawie kryteriów klasyfikacji ICD-10 lub DSM-5. Kluczowe są znaczna obawa przed znalezieniem się w centrum uwagi lub przed kompromitacją, unikanie takich sytuacji, objawy lęku w tych sytuacjach oraz to, że chory uważa swój lęk za nadmierny.

Proces diagnozy czasem zaczyna się u psychologa. Pomocniczo stosuje się kwestionariusze, np. Skalę Lęku Społecznego Liebowitza, uznawaną za złoty standard. Kwestionariusz nie zastępuje jednak rozpoznania przez specjalistę.

08Leczenie

Leczenie fobii społecznej

Mp.pl podkreśla, że po rozpoznaniu zawsze należy podjąć leczenie. Może ono opierać się na psychoterapii, farmakoterapii albo ich połączeniu, z dodatkiem psychoedukacji i technik samopomocy.

• Psychoterapia: skuteczne są trening umiejętności społecznych, terapia ekspozycyjna, trening relaksacyjny i terapia poznawcza. Najczęściej zalecana jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT), w której pracuje się nad nieprawidłowymi schematami myślenia i uczy nowych sposobów reagowania.
• Leki: wskazane przy umiarkowanych lub znacznych objawach i przy współistniejącej depresji. Lekami pierwszego wyboru są leki z grupy SSRI. Benzodiazepiny mogą uzależniać, dlatego stosuje się je najwyżej 4 tygodnie. Farmakoterapia powinna trwać co najmniej 12 miesięcy od ustąpienia objawów, a leków nie wolno odstawiać na własną rękę.
• Samopomoc: książki i poradniki o fobii społecznej mogą uzupełniać terapię.

Mp.pl zaznacza, że po pomoc zgłasza się tylko około połowy chorych, często dopiero 15–20 lat od pierwszych objawów. Dlatego nie warto zwlekać z wizytą u specjalisty.

W naszej poradni psychologicznej w Bilbao prowadzimy terapię poznawczo-behawioralną lęku społecznego (wizyty po hiszpańsku).

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

• Psychoterapia czy leki. Mp.pl podaje, że psychoterapia jest co najmniej tak samo skuteczna jak leki, a w długim okresie skuteczniejsza, i że leczenie może opierać się na samej psychoterapii, samych lekach lub ich połączeniu. Metaanaliza sieciowa z 2014 roku (Mayo-Wilson i wsp., 101 badań, ponad 13 tysięcy dorosłych) idzie dalej: indywidualną CBT uznaje za najlepsze leczenie początkowe, a leki z grupy SSRI za opcję o najbardziej spójnych dowodach dla osób, które nie chcą terapii psychologicznej.
• Forma terapii. Według metaanalizy indywidualna CBT działała lepiej niż terapia psychodynamiczna, interpersonalna, uważność i terapia wspierająca. Mp.pl wymienia kilka skutecznych metod i najczęściej poleca CBT.
• Samopomoc. Mp.pl traktuje samopomoc jako uzupełnienie terapii. Metaanaliza wykazała, że samopomoc, zarówno ze wsparciem, jak i bez niego, działa lepiej niż oczekiwanie na leczenie.

10W skrócie

Najważniejsze o fobii społecznej

• Fobia społeczna to zaburzenie lękowe z obawą przed oceną i kompromitacją w kontaktach z ludźmi.
• Daje objawy psychiczne i z ciała, m.in. czerwienienie się, pocenie, drżenie i kołatanie serca.
• Zwykle zaczyna się przed 20. rokiem życia i ma przebieg przewlekły.
• Nieśmiałość to nie to samo: większość nieśmiałych osób nie ma fobii społecznej.
• Najlepiej przebadanym leczeniem jest terapia poznawczo-behawioralna; przy cięższych objawach stosuje się też leki.
• Warto szukać pomocy wcześnie, bo nieleczona fobia sprzyja innym zaburzeniom psychicznym.