Agorafobia: objawy, przyczyny i leczenie

01Co to jest

Czym jest agorafobia

Nazwa pochodzi z greki i dosłownie oznacza lęk przed placem lub rynkiem. Lek. Weronika Rybicka wyjaśnia jednak w mp.pl, że istotą agorafobii jest lęk w miejscach lub sytuacjach, z których trudno byłoby się wydostać albo w których trudno byłoby szybko uzyskać pomoc.

Agorafobia należy do zaburzeń lękowych, dawniej nazywanych nerwicami. Ich wspólnym objawem jest lęk: przejmujące poczucie zagrożenia, które w odróżnieniu od strachu nie jest odpowiedzią na realne niebezpieczeństwo.

Leon Ciechanowski, psycholog z Uniwersytetu SWPS, w wywiadzie dla PAP opisuje agorafobię jako strach przed brakiem możliwości ucieczki, np. w korku, gdy nie można ruszyć w żadną stronę. W tym samym wywiadzie podaje, że agorafobia dotyka mniej więcej 2% społeczeństwa.

02Sytuacje

W jakich sytuacjach pojawia się lęk

Mp.pl wymienia przykłady sytuacji, które mogą wywoływać lęk agorafobiczny:

• tłum ludzi i miejsca publiczne,
• podróżowanie środkami komunikacji, zwłaszcza zatłoczonymi,
• przebywanie w kościele lub galerii handlowej,
• stanie w długiej kolejce,
• sytuacje, w których człowiek jest pozostawiony sam sobie.

Lęk może pojawiać się już na samą myśl o takiej sytuacji. Mp.pl nazywa to lękiem antycypacyjnym.

03Objawy

Objawy agorafobii

Według mp.pl objawy mogą być u różnych osób odmienne. Na poziomie psychicznym pojawia się obawa przed utratą kontroli, przed śmiercią, poczucie „zwariowania”, oszołomienie albo wrażenie nierealności otoczenia lub samego siebie. Lęk daje też objawy z ciała:

• przyspieszone bicie serca i kołatanie serca,
• nadmierne pocenie się, drżenie mięśni, suchość w ustach,
• duszność, uczucie dławienia się, ból lub dyskomfort w klatce piersiowej,
• nudności, uderzenia gorąca lub zimne dreszcze,
• drętwienie i zawroty głowy.

Podobne objawy mogą mieć przyczyny somatyczne, dlatego nowe lub nietypowe dolegliwości warto skonsultować z lekarzem.

04Panika

Związek z napadami paniki

Mp.pl zaznacza, że agorafobia dość często jest następstwem napadu paniki w przeszłości. Atak paniki to nagłe uczucie intensywnej obawy, któremu towarzyszą m.in. przyspieszone bicie serca, pocenie się i duszność. Zwykle trwa od kilku do kilkunastu minut i ustępuje samoistnie.

Osoba, która pamięta taki epizod, boi się, że się powtórzy i że nie dostanie pomocy albo stanie się pośmiewiskiem. Gdy znów trafia w podobne okoliczności, odczuwa lęk.

Przegląd Cochrane (Pompoli i wsp., 2016) opisuje lęk paniczny z agorafobią lub bez niej jako częste zaburzenie: w ciągu życia dotyczy 1–4% populacji ogólnej.

05Unikanie

Jak agorafobia zmienia codzienne życie

Według mp.pl narastający lęk prowadzi do unikania sytuacji, które go wywołują. Mogą pojawić się coraz większe trudności z wyjściem z domu, aż do całkowitej niemożności opuszczenia go bez towarzystwa innych osób.

Gdy agorafobia jest długotrwała i nasilona, mogą jej towarzyszyć objawy depresyjne. Często współwystępuje też z napadami lęku. Więcej o objawach depresji przeczytasz w poradniku depresja: objawy, a o innych zaburzeniach lękowych w poradniku nerwica lękowa: objawy.

Leon Ciechanowski zwraca uwagę, że o fobii mówi się wtedy, gdy strach jest bardzo intensywny i utrzymuje się co najmniej kilka miesięcy, a nie przy jednorazowym silnym przestraszeniu się.

06Przyczyny

Skąd się bierze agorafobia

Mp.pl podkreśla, że przyczyny zaburzeń lękowych nie są do końca jasne i uważa się je za wieloczynnikowe. Wymienia dwie grupy czynników:

• biologiczne: m.in. zaburzenia przekaźnictwa serotoniny i GABA w mózgu, zmiany w budowie lub czynności mózgu, czynniki genetyczne i nadmierne pobudzenie osi stresu,
• psychospołeczne: różnie opisywane przez poszczególne nurty psychoterapii, np. wyuczone schematy myślenia w podejściu poznawczo-behawioralnym.

Według mp.pl dziedziczy się podatność na zachorowanie, a nie samą chorobę: bez dodatkowych czynników sprzyjających objawy się nie pojawią. Jako ogólne czynniki ryzyka zaburzeń lękowych artykuł podaje płeć żeńską, młody wiek, niższe wykształcenie, samotność i niższy status społeczny.

07Psychoterapia

Leczenie: psychoterapia

Mp.pl wskazuje psychoterapię i leki jako podstawowe metody leczenia, często stosowane łącznie. Najlepsze dowody skuteczności ma terapia poznawczo-behawioralna. Artykuł zaznacza, że nie oznacza to nieskuteczności innych nurtów: terapię poznawczo-behawioralną po prostu najłatwiej zbadać statystycznie.

Podobny obraz daje przegląd Cochrane obejmujący 54 badania z 3021 pacjentami. Terapia poznawczo-behawioralna była najczęściej badana i często okazywała się lepsza od innych terapii, ale różnice były małe, a jakość dowodów niska. W podsumowaniu zaznaczono, że brak jednoznacznych dowodów na wyższość jednej psychoterapii nad innymi; obiecujące, choć rzadko badane, wyniki dała terapia psychodynamiczna.

Wspierająco mp.pl wymienia psychoedukację, treningi relaksacyjne, treningi uważności, naukę technik radzenia sobie z lękiem i trening asertywności. W naszej poradni psychologicznej w Bilbao pomagamy zrozumieć lęk i nauczyć się na niego reagować (wizyty po hiszpańsku).

08Leki

Leczenie: leki

Według mp.pl najczęściej stosuje się leki z grup SSRI i SNRI, tradycyjnie nazywane przeciwdepresyjnymi, które działają też przeciwlękowo. W zaburzeniach lękowych efekt może pojawić się dopiero po 4–6 tygodniach.

Doraźnie lub na początku leczenia lekarz może zastosować benzodiazepiny. Mp.pl ostrzega, że silnie uzależniają: za bezpieczne uznaje się ich regularne przyjmowanie maksymalnie przez 4 tygodnie, a potem trzeba je stopniowo odstawić. Przy nasilonych objawach z ciała, np. szybkim biciu serca, stosuje się czasem doraźnie beta-blokery.

Leczenie zwykle zaczyna się od małej dawki. Mp.pl podaje, że lek przyjmuje się zwykle co najmniej kilka–kilkanaście miesięcy (najczęściej 9–12), bo zbyt krótkie leczenie sprzyja nawrotom. Wszelkie zmiany dawek trzeba konsultować z psychiatrą, bo nagłe odstawienie może pogorszyć stan.

09Napad

Jak radzić sobie z napadem paniki i rokowanie

Mp.pl opisuje błędne koło napadu paniki: lęk wywołuje niepokojące objawy z ciała, a one nasilają lęk. Gdy napadowi towarzyszy szybki oddech, techniki kontroli oddechu pomagają to koło przerwać. Techniki relaksacyjne i wizualizacyjne, których można się nauczyć np. w psychoterapii, mogą złagodzić i skrócić napad.

Pomagają też zbilansowana dieta, unikanie substancji psychoaktywnych (w tym kofeiny z kawy, coli i napojów energetycznych), wysypianie się i regularna aktywność fizyczna.

Rokowanie bywa trudne. Według mp.pl agorafobia ma charakter przewlekły, a pełne ustąpienie objawów obserwuje się tylko w około 10% przypadków. Mniejsze szanse na trwałą poprawę są przy silnych objawach na początku, wczesnym początku choroby i współistniejącej depresji. Połączenie psychoterapii i leków zwiększa szansę na szybszą i trwalszą poprawę.

10Podsumowanie

W skrócie

• Agorafobia to lęk przed sytuacjami, z których trudno uciec lub w których trudno dostać pomoc.
• Często pojawia się po napadzie paniki i prowadzi do unikania, czasem aż do niewychodzenia z domu.
• Daje objawy psychiczne i z ciała, m.in. kołatanie serca, duszność i zawroty głowy.
• Leczy się ją psychoterapią (najlepiej zbadana jest poznawczo-behawioralna) i lekami, często łącznie.
• Benzodiazepiny stosuje się krótko z powodu ryzyka uzależnienia.
• Kontrola oddechu i techniki relaksacyjne pomagają przy napadzie paniki.