Dwangstoornis (OCS): klachten en behandeling

01Wat is het

Wat is een dwangstoornis?

Bij een dwangstoornis denk je steeds dezelfde dingen, terwijl je dat niet wilt. Dat zijn dwanggedachten. Ze kunnen je heel angstig maken of een gevoel geven dat er iets niet goed is.

Het kan zijn dat je ook dingen moet doen, volgens vaste regels. Dat zijn dwanghandelingen. Daardoor voel je tijdelijk minder angst.

Bij een dwangstoornis ben je meer dan een uur per dag bezig met je dwanggedachten of dwanghandelingen. Je dagelijkse dingen lukken niet meer goed, zoals slapen, eten, werken, je studie of het huishouden doen. Een andere naam is obsessieve-compulsieve stoornis (OCS).

02Gedachten

Dwanggedachten

Je kunt alleen dwanggedachten hebben, alleen dwanghandelingen, of allebei. Een dwanggedachte is bijvoorbeeld dat er iemand doodgaat, of dat je besmet wordt. Zo’n gedachte komt steeds terug in je hoofd.

Zie ook onze gids over piekeren.

03Handelingen

Dwanghandelingen: voorbeelden

Voorbeelden van dwanghandelingen zijn:

• steeds controleren of iets precies op de goede plek staat,
• steeds controleren of een kraan goed dicht zit,
• heel vaak je handen wassen,
• steeds schoonmaken, omdat je bang bent voor vuil en bacteriën (smetvrees),
• op een trap steeds bepaalde tredes overslaan,
• dingen op een tafel steeds heel netjes en precies naast elkaar leggen.

Zo’n dwanghandeling doe je om minder angst te voelen, of omdat je denkt dat er anders iets ergs gebeurt. Misschien wil je ook dat anderen meedoen: dat ze bijvoorbeeld ook alles heel netjes opruimen of vaak hun handen wassen.

04Oorzaken

Hoe ontstaat een dwangstoornis?

Een dwangstoornis komt volgens Thuisarts meestal door een combinatie van deze dingen:

• Erfelijke aanleg. Hoe snel je angstig bent, is erfelijk. Daardoor kunnen mensen in de ene familie angstiger zijn dan in de andere.
• Je karakter. Ben je bijvoorbeeld heel verlegen of heel gevoelig voor stress, dan krijg je sneller last van angst.
• Een storing in bepaalde delen van je hersenen. Die delen regelen geluk, stress en angst in je lichaam, met hormonen zoals serotonine, adrenaline en dopamine.
• Hoe je bent opgevoed en wat je hebt meegemaakt. Een dwangstoornis kan beginnen na een heftige gebeurtenis, zoals de dood van een vriend of familielid, of bij grote veranderingen zoals een scheiding.

Sommige mensen hebben een grotere kans op een dwangstoornis, bijvoorbeeld mensen met een depressie of een verslaving.

05Zelf doen

Adviezen: zo ga je met je angst om

• Blijf dingen doen, ook dingen die je spannend vindt, en doe in die situaties je dwanghandelingen niet. Je merkt dan dat waar je bang voor bent niet gebeurt. Situaties worden makkelijker en je angsten worden minder.
• Probeer je studie of werk te blijven doen. Komen je klachten door je werk, of lukt je werk niet goed meer door de angsten? Praat met je werkgever of de bedrijfsarts.
• Vertel iemand die je vertrouwt over je gedachten en gevoel.
• Zorg goed voor jezelf: probeer stress minder te maken, slaap goed, beweeg genoeg en ontspan.

Angst ervaren kost veel energie, dus je kunt je heel moe voelen. Als je leert omgaan met de angst, wordt dat weer minder.

06Middelen

Alcohol, kalmeringspillen en kruidenmiddelen

Misschien drink je vaak alcohol om de angst minder te voelen, of gebruik je kalmeringspillen of drugs. Zo’n middel helpt even, maar langzaam worden je angsten er juist erger van. Je kunt er beter mee stoppen en daar hulp bij vragen.

Bij de drogist zijn kruidenmiddelen te koop. Volgens Thuisarts is vaak niet of niet goed onderzocht of ze werken, is meestal niet bekend wat er precies in zit en of ze veilig zijn, en gaan ze niet samen met bepaalde medicijnen, zoals medicijnen tegen angst en depressie. Je kunt ze daarom beter niet slikken. Gebruik je al een kruidenmiddel en ga je medicijnen tegen angst slikken? Vertel het dan aan je psychiater.

07Behandeling

Behandeling: exposure en cognitieve gedragstherapie

Heb je dwangklachten, dan stuurt je huisarts je door naar de ggz, bijvoorbeeld naar een psycholoog, psychotherapeut of psychiater. De behandeling heet cognitieve gedragstherapie (CGT). Belangrijke onderdelen zijn:

• Oefenen met moeilijke situaties (exposure). Met je psycholoog bespreek je welke situaties voor jou moeilijk zijn en welke dwanghandelingen je dan doet. Je oefent om je dwanghandeling niet te doen. Ben je heel bang om besmet te worden, dan raak je dingen aan die je vies vindt, zonder daarna je handen te wassen. Ben je bang voor brand, dan ga je het huis uit zonder alles te controleren. Zo ontdek je dat de ramp waar je bang voor bent niet gebeurt, en wordt de angst minder. Je oefent bij de psycholoog en krijgt ook oefeningen voor thuis.
• Anders leren denken. Je leert situaties herkennen waarin je een dwanghandeling gaat doen, en je leert in die situaties anders te denken. Daardoor heb je niet meer het gevoel dat je de dwanghandeling moet doen.

In onze praktijk voor psychologie in Bilbao kun je terecht voor cognitieve gedragstherapie bij dwangklachten (de consulten zijn in het Spaans).

08Als het niet genoeg helpt

Als therapie niet genoeg helpt

Heeft cognitieve gedragstherapie niet genoeg geholpen? Overleg dan met je psycholoog wat je wilt:

• verder met CGT: vaker gesprekken, of oefenen met onderdelen die je nog niet hebt gehad,
• een behandeling met CGT bij een instelling of psychotherapeut die gespecialiseerd is in dwang,
• medicijnen tegen angst slikken; je gaat daarvoor naar een psychiater, en meestal is het goed om ook door te gaan met de therapie bij je psycholoog.

Een dwangstoornis gaat meestal niet helemaal weg. Je hebt periodes met weinig klachten en periodes met meer klachten. In de behandeling leer je daarmee omgaan. Vaak blijft behandeling nodig; je spreekt met de psycholoog of psychiater af hoe vaak je op controle komt.

09Verschillen

Waar de bronnen verschillen

Een Cochrane-review (Gava e.a., 2007) vergeleek psychologische behandeling met de gebruikelijke zorg bij volwassenen met een dwangstoornis. In alle acht gevonden studies ging het om cognitieve en/of gedragstherapie. De bronnen leggen andere accenten:

• Werkt het? Thuisarts zegt dat oefenen met moeilijke situaties helpt. In de review hadden mensen die een vorm van cognitieve gedragstherapie kregen na de behandeling duidelijk minder klachten dan mensen met de gebruikelijke zorg.
• Welke vorm? Thuisarts beschrijft exposure en anders leren denken als onderdelen van één therapie. In de review gaven de verschillende vormen van cognitieve en/of gedragstherapie een vergelijkbaar verschil met de gebruikelijke zorg.
• Op lange termijn. Thuisarts schrijft dat een dwangstoornis meestal niet helemaal weggaat en dat vaak behandeling nodig blijft. De auteurs van de review vragen om grotere studies die mensen langer volgen.
• Hoe ernstig? Volgens de review hing het effect van de behandeling samen met hoe ernstig de klachten aan het begin waren.

10Samengevat

Het belangrijkste over een dwangstoornis

• Bij een dwangstoornis heb je dwanggedachten, dwanghandelingen of allebei, meer dan een uur per dag.
• Dwanghandelingen, zoals steeds controleren of handen wassen, verminderen de angst maar tijdelijk.
• Erfelijke aanleg, karakter, de werking van de hersenen en wat je meemaakt spelen samen een rol.
• Blijf dingen doen zonder je dwanghandelingen; alcohol, kalmeringspillen en kruidenmiddelen raadt Thuisarts af.
• De behandeling is cognitieve gedragstherapie met exposure; helpt dat niet genoeg, dan kunnen medicijnen tegen angst erbij.
• Een dwangstoornis gaat meestal niet helemaal weg, maar je leert ermee omgaan.