PTSS: als nare gebeurtenissen steeds terugkomen

01Wat is het

Wat is PTSS?

PTSS is de afkorting van posttraumatische stress-stoornis. Bij PTSS heb je nare herinneringen en dromen: dingen die zijn gebeurd, komen steeds terug in je gedachten of dromen, en je kunt dat niet tegenhouden.

Die nare dingen zijn langer dan 4 weken geleden gebeurd. Soms beginnen de klachten pas jaren later.

Door PTSS kan veel in je leven veranderen. Het contact met andere mensen kan moeilijker worden, bijvoorbeeld doordat je snel boos wordt of nergens zin in hebt. Sommige mensen met PTSS kunnen niet meer naar hun werk of school.

02Klachten

Wat merk je bij PTSS?

• Opnieuw beleven: in nachtmerries en overdag in je gedachten. Je wordt heel bang, boos of verdrietig, of je «bevriest». Je hart kan snel kloppen; je kunt trillen en zweten. Een geur, geluid of voorwerp kan de herinnering oproepen.
• Vermijden: je ontwijkt plekken, situaties of mensen die je aan de gebeurtenis doen denken. Misschien gebruik je alcohol, drugs of kalmeringspillen om je gevoelens te verdoven.
• Negatieve gedachten en gevoelens: geen zin meer in dingen die je eerst leuk vond, minder contact willen, je schamen of denken dat het je eigen schuld is.
• Emoties, spanning en onrust: snel huilen of boos worden, willen schelden of slaan, heftig schrikken, je aandacht slecht ergens bij kunnen houden en slecht slapen.

03Oorzaken

Wie heeft meer kans op PTSS?

Het is niet bekend waarom sommige mensen PTSS krijgen na heftige gebeurtenissen en anderen niet. Je hebt een grotere kans als:

• je lichamelijk geweld meemaakte,
• je bent aangerand of verkracht,
• je leven in gevaar was,
• de nare dingen lang duurden, vaak gebeurden of heel erg waren,
• je oorlog hebt meegemaakt,
• je op je werk agressie, geweld of levensgevaarlijke situaties meemaakt, bijvoorbeeld bij de politie, brandweer, ambulance of in het ziekenhuis, of als machinist of militair.

Je krijgt minder snel PTSS als je steun krijgt van andere mensen, en als je in je jeugd goed hebt geleerd hoe je problemen kunt oplossen.

04Zelf doen

Wat kun je zelf doen bij PTSS?

• Zoek steun: vertel mensen die je vertrouwt waar je last van hebt. Zoek contact met mensen die hetzelfde hebben meegemaakt.
• Heb je kinderen? Het kan nu moeilijk zijn om voor ze te zorgen; je kunt minder aan en bent sneller boos. Praat erover met je huisarts.
• Doe je dagelijkse dingen: sta op tijd op, ga op tijd naar bed en eet 3 gezonde maaltijden per dag.
• Beweeg buiten: ga wandelen, fietsen of hardlopen, het liefst in de natuur, ook als je geen zin hebt.
• Focus op wat goed gaat: wat zijn jouw sterke kanten? Probeer die dingen te doen.
• Verdoof je gevoelens niet: alcohol, drugs en kalmeringsmiddelen lijken te helpen, maar ze zijn verslavend en lossen niets op.

05Behandeling

Welke behandeling helpt bij PTSS?

De behandeling bestaat meestal uit psychotherapie: gesprekken met een psycholoog of psychotherapeut. Je klachten kunnen daardoor minder worden of helemaal overgaan. Met je behandelaar kies je welke therapie bij jou past. Helpt een therapie niet genoeg, dan kies je samen een andere, of je krijgt vaker afspraken.

De meest gebruikte therapieën volgens Thuisarts.nl:

• In gedachten teruggaan naar de gebeurtenissen (imaginaire exposure): je vertelt heel precies wat er gebeurde en merkt dat je angstige verwachtingen niet uitkomen.
• Anders leren denken (cognitieve therapie), met als speciale vorm traumagerichte cognitieve gedragstherapie, waarin je ook het traumaverhaal opschrijft.
• EMDR: je denkt terug aan de gebeurtenis en kijkt tegelijk naar de vinger van de therapeut die heen en weer beweegt. Zo wordt de herinnering minder heftig.

Andere vormen zijn onder meer BEPP, narratieve exposuretherapie (met een levenslijn), schrijftherapie en imaginaire rescripting.

In onze praktijk voor psychologie in Bilbao kun je terecht voor begeleiding na nare gebeurtenissen (de consulten zijn in het Spaans).

06Medicijnen

Medicijnen en andere behandelingen

Soms helpt therapie niet genoeg. Dan kunnen medicijnen tegen depressie en angst helpen, meestal een SSRI. Alleen medicijnen slikken helpt niet bij PTSS; je krijgt daarom altijd ook psychotherapie.

Kalmeringspillen zijn niet geschikt bij PTSS: ze maken de klachten vaak erger. Slik ze niet zonder overleg met je arts.

Naast psychotherapie kun je vaktherapie doen, zoals beeldende therapie, dramatherapie, muziektherapie of psychomotorische therapie (zoals runningtherapie). Soms adviseert de therapeut een training voor dissociatie, emoties die je niet onder controle krijgt of een heel onveilig gevoel bij contact met anderen.

Bij mindfulness, hypnotherapie, virtual reality en een hulphond is nog niet duidelijk of ze helpen. Voor homeopathie, acupunctuur en manuele therapie laat onderzoek niet zien dat ze helpen. Neem geen sint-janskruid, passiflora of valeriaan als je ook medicijnen tegen angst en depressie slikt.

07Verloop

Hoe gaat het verder?

Geef jezelf de tijd om met je ervaringen te leren omgaan. Vaak lukt het na een tijdje weer om een gevoel van veiligheid te krijgen, en voel je weer meer controle over je lichaam en leven. Misschien houd je klachten, maar zijn ze minder heftig.

Bespreek met je behandelaar waaraan je kunt herkennen dat de klachten terugkomen, en leg dat vast in een terugvalplan. Vertel ook mensen om je heen waaraan ze kunnen merken dat het minder goed gaat.

Maak een afspraak met je behandelaar als je klachten weer erger worden, als je met medicijnen wilt beginnen of stoppen, als je een andere behandeling wilt, of als je merkt dat je te veel alcohol drinkt of drugs neemt.

08Onderzoek

Wat zegt onderzoek over therapie bij PTSS?

Een Cochrane-review (Bisson en collega's, 2013) bundelde 70 gerandomiseerde studies met 4761 volwassenen met langdurige PTSS.

• Individuele traumagerichte cognitieve gedragstherapie en EMDR verminderden de klachten meer dan een wachtlijst of gebruikelijke zorg.
• Direct na de behandeling was er geen duidelijk verschil tussen traumagerichte CGT, EMDR en stressmanagement.
• Er waren aanwijzingen dat traumagerichte CGT en EMDR 1 tot 4 maanden na de behandeling beter werkten dan CGT die niet op het trauma gericht is.
• In de groepen met een actieve behandeling stopten iets meer mensen voortijdig.
• De kwaliteit van het bewijs was zeer laag: veel kleine studies, een hoog of onduidelijk risico op vertekening en weinig gegevens over de lange termijn.

09Verschillen

Waar de bronnen verschillen

• Hoe zeker is het? Thuisarts.nl schrijft dat verschillende therapieën goed kunnen helpen. De Cochrane-review vond ook dat traumagerichte CGT en EMDR beter werkten dan een wachtlijst, maar beoordeelde het bewijs als zeer laag van kwaliteit.
• Welke therapie? Thuisarts.nl noemt veel vormen, zoals BEPP, NET, schrijftherapie en IMRS. De review groepeerde therapieën anders en zag direct na de behandeling geen duidelijk verschil tussen traumagerichte CGT, EMDR en stressmanagement.
• Wanneer PTSS? Thuisarts.nl spreekt van PTSS als de gebeurtenis langer dan 4 weken geleden is. De review ging alleen over langdurige (chronische) PTSS bij volwassenen.
• Medicijnen: Thuisarts.nl noemt SSRI's naast therapie. De review ging alleen over psychologische therapie en zegt niets over medicijnen.

10In het kort

Het belangrijkste over PTSS

• Bij PTSS komen nare gebeurtenissen steeds terug in je gedachten of dromen.
• Je kunt ook vermijden, negatieve gedachten hebben, snel schrikken en slecht slapen.
• Steun van anderen, een vast dagritme en buiten bewegen helpen; alcohol, drugs en kalmeringsmiddelen niet.
• Psychotherapie, zoals traumagerichte CGT en EMDR, kan de klachten verminderen of laten verdwijnen.
• Medicijnen helpen alleen samen met therapie; kalmeringspillen zijn niet geschikt.
• Bij gedachten aan een einde aan je leven: bel direct hulp.