Mutyzm wybiórczy: gdy dziecko mówi w domu, a milczy poza nim

01Co to jest

Czym jest mutyzm wybiórczy

Lek. Magdalena Miernik-Jaeschke i prof. dr hab. Irena Namysłowska z Instytutu Psychiatrii i Neurologii opisują w mp.pl mutyzm wybiórczy jako postać fobii społecznej. Lęk przed ludźmi przejawia się w nim odmową komunikacji słownej, czyli milczeniem, mimo że mowa dziecka i jej rozumienie są prawidłowo rozwinięte.

Mutyzm wybiórczy obserwuje się u 0,3–0,8% dzieci i nastolatków.

W artykule mp.pl o różnicach między mutyzmem a autyzmem zaznaczono, że zaburzenie rozwija się najczęściej między 3. a 5. rokiem życia i częściej dotyczy dziewczynek.

02Objawy

Jak wygląda mutyzm wybiórczy

Według mp.pl dziecko z mutyzmem wybiórczym:

• nie odzywa się do osób spoza rodziny i bliskich przyjaciół,
• na pytania nie odpowiada wcale albo odpowiada gestami,
• unika kontaktu wzrokowego i nie okazuje emocji mimiką; gdy się uśmiecha, to zwykle z zaciśniętymi ustami,
• w sytuacjach społecznych często mało się porusza, wykonuje bardzo „oszczędne” ruchy,
• mimo bierności uważnie obserwuje otoczenie i słucha, o czym mówią inni.

W domu lub w innym dobrze znanym miejscu to samo dziecko jest swobodne, czasem bardzo ruchliwe i chętnie rozmawia. Opiekunowie często mówią, że w domu jest gadatliwe i lubi „dyrygować” otoczeniem.

03Lęk

To lęk, a nie upór

Kluczowe jest zrozumienie, że dziecko nie milczy celowo. W artykule mp.pl o mutyzmie i autyzmie wyjaśniono, że dzieci z mutyzmem chcą mówić, ale nie mogą, bo się boją. Niemówieniu towarzyszą lęk społeczny, wycofanie, nadwrażliwość emocjonalna i opór w kontaktach z innymi.

Mp.pl zwraca uwagę, że dziecko z mutyzmem wybiórczym może mieć jednocześnie objawy lęku separacyjnego, a u dzieci z zaburzeniami lękowymi często występują objawy kilku z nich naraz.

Unikanie sytuacji społecznych może prowadzić do poważnych trudności w codziennym funkcjonowaniu, w tym w przedszkolu i szkole.

04Przyczyny

Skąd się bierze

Mp.pl opisuje przyczyny zaburzeń lękowych u dzieci jako połączenie czynników biologicznych, genetycznych i środowiskowych. Wśród czynników środowiskowych wymienia m.in.:

• zaburzenia lękowe u opiekunów, od których dziecko „uczy się” lękowego nastawienia i unikania,
• nadopiekuńczość, nadmierną krytykę lub nadmierną kontrolę,
• brak poczucia bezpieczeństwa w relacji z opiekunami,
• odrzucenie lub przemoc ze strony rówieśników i inne trudne doświadczenia.

Bardzo często objawy wyzwalają zmiany w życiu dziecka: pójście do przedszkola lub szkoły, zmiana klasy, przeprowadzka czy pobyt w szpitalu. Mp.pl podkreśla, że dotyczy to zwłaszcza lęku separacyjnego, lęku społecznego i mutyzmu wybiórczego.

05Autyzm

Mutyzm a autyzm: dlaczego łatwo je pomylić

W artykule mp.pl z konferencji Uniwersytetu Śląskiego neurologopeda Monika Cabała zwraca uwagę, że do terapeutów trafia coraz więcej dzieci z rozpoznaniem autyzmu, u których dokładny wywiad wskazuje raczej na mutyzm wybiórczy. Oba zaburzenia mają wspólne elementy i bywają mylone.

Terapeuta behawioralny Alicja Pilch wyjaśnia w tym samym tekście różnice:

• autyzm ujawnia się zwykle już w wieku niemowlęcym, mutyzm najczęściej w wieku przedszkolnym,
• dzieci z autyzmem mają trudności z inicjowaniem rozmowy, rozumieniem komunikatów pozawerbalnych i relacji oraz powtarzalne zachowania i zainteresowania,
• w mutyzmie dziecko chce mówić, ale lęk mu to uniemożliwia; w autyzmie niemówienie wynika z braku takiej potrzeby.

Prawidłowa diagnoza jest warunkiem skutecznej terapii; przy błędnym rozpoznaniu terapia nie daje oczekiwanych efektów.

06Diagnoza

Jak stawia się rozpoznanie

Według mp.pl rozpoznanie zaburzeń lękowych stawia psychiatra na podstawie wywiadu z dzieckiem i opiekunami oraz badania. Czasem dziecko najpierw trafia do psychologa, który także potrafi określić rodzaj zaburzenia. Pomocne są kwestionariusze i skale.

Lekarz wyklucza też choroby somatyczne, które mogą dawać objawy lęku, oraz inne zaburzenia, m.in. depresję, ADHD i całościowe zaburzenia rozwoju.

Ponieważ mowa dziecka z mutyzmem jest prawidłowa, ważne jest też odróżnienie go od opóźnionego rozwoju mowy. Więcej w poradniku o opóźnionym rozwoju mowy. W naszej poradni logopedycznej w Bilbao oceniamy mowę dziecka, co pomaga odróżnić te trudności (wizyty po hiszpańsku).

07Terapia

Jak się leczy: psychoterapia

Mp.pl podaje, że podstawą leczenia zaburzeń lękowych u dzieci są oddziaływania psychoterapeutyczne:

• psychoedukacja dziecka i opiekunów,
• terapia poznawczo-behawioralna, w której dziecko uczy się radzić sobie z objawami,
• psychoterapia wspierająca,
• terapia grupowa, szczególnie przy objawach fobii społecznej,
• terapia rodzinna,
• trening umiejętności społecznych i asertywności.

Leki, głównie z grupy SSRI, stosuje się według mp.pl dopiero wtedy, gdy psychoterapia nie wystarcza lub nasilenie objawów uniemożliwia jej rozpoczęcie. Nigdy nie powinny być jedyną metodą leczenia.

08Badania

Co mówią badania o terapii mutyzmu

Badań z randomizacją nad mutyzmem wybiórczym jest niewiele i są małe. W norweskim badaniu (Oerbeck i wsp.) 24 dzieci w wieku 3–9 lat losowo przydzielono do 3-miesięcznej terapii w domu i w szkole albo do grupy oczekującej. Terapia istotnie zwiększyła mówienie, a w grupie oczekującej nie było zmiany. Lepsze efekty uzyskały młodsze dzieci, co według podsumowania badania podkreśla znaczenie wczesnej interwencji.

W amerykańskim badaniu pilotażowym (Bergman i wsp., 2013) 21 dzieci w wieku 4–8 lat otrzymało 24 tygodnie zintegrowanej terapii behawioralnej albo trafiło na listę oczekujących. Po terapii rodzice i nauczyciele oceniali mówienie jako lepsze, a niezależni oceniający uznali 75% dzieci za reagujące na leczenie. Efekty utrzymywały się po 3 miesiącach.

To obiecujące wyniki, ale z małych grup, dlatego potrzebne są dalsze badania.

09Przedszkole i szkoła

Jak pomóc w domu, przedszkolu i szkole

Mp.pl ostrzega przed wycofywaniem dziecka z lękami ze szkoły i nauczaniem indywidualnym w domu. Utrwala to przekonanie, że trudnych sytuacji trzeba unikać, a późniejszy powrót do klasy bywa jeszcze trudniejszy.

Zamiast tego warto włączyć do współpracy szkołę: wychowawców, nauczycieli, pedagoga i psychologa szkolnego. Mp.pl zaleca ciepłą atmosferę w klasie, stopniowe wprowadzanie dziecka do zespołu, obniżenie wymagań na początku i nieodpytywanie na forum klasy.

Według mp.pl większość zaburzeń lękowych u dzieci ustępuje dzięki odpowiedniemu leczeniu. Gorsze rokowanie dotyczy objawów bardzo nasilonych i uporczywych.

10Podsumowanie

W skrócie

• Mutyzm wybiórczy to zaburzenie lękowe: dziecko mówi w domu, a milczy w przedszkolu, szkole czy przy obcych.
• Dotyczy 0,3–0,8% dzieci i nastolatków, zwykle zaczyna się między 3. a 5. rokiem życia.
• Mowa i jej rozumienie są prawidłowe; dziecko chce mówić, ale lęk mu to uniemożliwia.
• Bywa mylony z autyzmem, dlatego ważna jest dokładna diagnoza.
• Podstawą leczenia jest psychoterapia, a leki są tylko uzupełnieniem.
• Małe badania wskazują na skuteczność terapii behawioralnej, zwłaszcza rozpoczętej wcześnie.