Ból ucha: skąd się bierze i co na niego pomaga

01Skąd ból

Skąd się bierze ból ucha

Mp.pl rozróżnia dwa rodzaje bólu ucha:

• otalgię pierwotną, czyli ból wywołany chorobą samego ucha zewnętrznego lub środkowego,
• otalgię wtórną, czyli ból, który pochodzi z innych okolic, np. jamy ustnej, gardła lub krtani, ale jest odczuwany w uchu, bo biegną tam te same włókna czuciowe.

Ucho wewnętrzne nie ma unerwienia czuciowego, więc jego choroby nie bolą. Według mp.pl ból związany z chorobą ucha jest zwykle ostry, dobrze umiejscowiony w uchu, narasta wraz z chorobą i ustępuje razem z nią. Ból z przyczyn pozausznych jest słabszy, ale bardziej rozlany, trudny do umiejscowienia, narasta wolniej i nawraca.

02Przyczyny w uchu

Choroby ucha, które powodują ból

Mp.pl wymienia wśród przyczyn w uchu zewnętrznym:

• urazy, oparzenia i odmrożenia małżowiny oraz krwiaki i ropnie po urazach,
• zaklinowane ciała obce i czopy woskowinowe,
• bakteryjne zapalenie przewodu słuchowego zewnętrznego,
• zmiany w przebiegu ospy wietrznej i półpasiec uszny.

W uchu środkowym są to m.in. ostre zapalenie ucha środkowego, zaostrzenie przewlekłego zapalenia, uraz ciśnieniowy (barotrauma), urazy głowy i powikłania zapalenia, takie jak zapalenie wyrostka sutkowatego. Rzadziej przyczyną bywa zaawansowany nowotwór. Więcej o woskowinie: woskowina w uchu.

03Ucho środkowe

Zapalenie ucha środkowego

Według mp.pl u dzieci ostre zapalenie ucha środkowego zdecydowanie dominuje wśród przyczyn bólu ucha; w Polsce szacuje się około miliona zgłoszeń rocznie z tego powodu. U dorosłych występuje rzadziej. Typowy przebieg u dorosłych według mp.pl:

• zwykle poprzedza je przeziębienie lub zaostrzenie alergicznego nieżytu nosa,
• pojawia się nagle, zazwyczaj w jednym uchu,
• ból bywa łagodny, umiarkowany lub silny, często z pogorszeniem słuchu,
• gdy pęknie błona bębenkowa, ból może nagle ustąpić, a z ucha wycieka ropa.

Mp.pl zaleca w takiej sytuacji wizytę u lekarza rodzinnego. O przebiegu u dzieci piszemy w poradniku zapalenie ucha u dziecka, a o pękniętej błonie w poradniku pęknięta błona bębenkowa.

04Ucho zewnętrzne

Zapalenie ucha zewnętrznego

Według mp.pl zapalenie ucha zewnętrznego to drugi co do częstości powód bólu ucha u dzieci. Zwykle rozwija się jako zakażenie w miejscu uszkodzenia skóry przewodu słuchowego. Charakterystyczne cechy według mp.pl:

• ból wyraźnie nasila się przy ucisku na skrawek, czyli małą chrząstkę przed wejściem do ucha,
• przy zakażeniu bakteryjnym występują ropny wyciek, silny ból i często gorszy słuch,
• czyrak przewodu słuchowego daje szybko narastający ból i bolesny obrzęk,
• zakażeniu grzybiczemu towarzyszą świąd i gęsty wyciek o nieprzyjemnym zapachu.

Mp.pl zaleca zgłoszenie się do lekarza, bo nieleczone zakażenie może prowadzić do groźnych powikłań. Zakażeniom sprzyjają zaleganie wody, mniej woskowiny i drobne urazy skóry. Więcej: zapalenie ucha zewnętrznego.

05Ból promieniujący

Gdy boli ucho, a przyczyna jest gdzie indziej

Mp.pl wymienia przyczyny otalgii wtórnej:

• zapalenie migdałków podniebiennych i ropień okołomigdałkowy,
• stany zapalne dna jamy ustnej, ślinianek i okolic zębów, zwłaszcza trzonowych,
• choroby stawu skroniowo-żuchwowego,
• urazy krtani i stany zapalne wywołane refluksem,
• zmiany w kręgosłupie szyjnym i, rzadko, nowotwory części nosowej gardła.

U dzieci najczęstszą przyczyną bólu promieniującego są stany zapalne migdałków. Według mp.pl ból ucha w paciorkowcowym zapaleniu gardła jest częsty, choć w badaniu ucha nie widać zmian. Przy ropniu okołomigdałkowym ból występuje po jego stronie, a dodatkowo trudno otworzyć usta. Mp.pl podkreśla, że ból ucha bywa pierwszym objawem poważnych chorób innych narządów. Zobacz też: zapalenie migdałków i staw skroniowo-żuchwowy.

06Ciśnienie

Ból ucha w samolocie i po urazie

Według mp.pl ze znacznym bólem wiąże się uraz ciśnieniowy. Powstaje, gdy przy niedrożnej trąbce słuchowej nie da się wyrównać ciśnienia, a jego skutkiem może być pęknięcie błony bębenkowej. Mp.pl radzi, by dzieci z wyraźnie zatkanym nosem nie podróżowały samolotem ani samochodem na trasach z dużymi różnicami wysokości. Więcej: trąbka słuchowa.

Ciała obce w przewodzie słuchowym trzeba usuwać pod kontrolą wzroku, aby nie skaleczyć przewodu; mp.pl zaznacza, że mogą one powodować bolesne odczyny zapalne. Bezpośrednie urazy małżowiny, z ranami i krwiakami, zwykle wymagają interwencji chirurgicznej.

07Co pomaga

Co na ból ucha: co można zrobić samemu

Mp.pl opisuje, co mogą zrobić rodzice, gdy dziecko skarży się na ból ucha:

• ocenić nasilenie bólu,
• delikatnie obmacać okolicę ucha: przed małżowiną, uciskając skrawek, i kość za uchem,
• sprawdzić, czy nie ma wycieku z ucha, widocznego ciała obcego lub woskowiny,
• zmierzyć temperaturę i zapytać o inne dolegliwości: nudności, trudności w połykaniu, zatkany nos,
• podać lek przeciwbólowy (paracetamol lub ibuprofen) regularnie, bez przekraczania dawek.

Przegląd Cochrane z 2016 roku (3 badania, 327 dzieci z zapaleniem ucha środkowego) wykazał, że po 48 godzinach ból utrzymywał się u 10% dzieci po paracetamolu i 7% po ibuprofenie, wobec 25% po placebo. Dowody oceniono jako niskiej jakości. Nie znaleziono wystarczających dowodów na różnicę między tymi lekami, a dane o łączeniu obu leków były zbyt skąpe, by wyciągnąć wnioski.

Przy zapaleniu ucha zewnętrznego mp.pl odradza dopuszczanie do zalegania wody w uchu, a przy pękniętej błonie bębenkowej zaleca chronić ucho przed wodą podczas kąpieli.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Źródła nie są zgodne we wszystkich punktach:

• Antybiotyk: artykuł mp.pl o dorosłych podaje, że w niepowikłanym zapaleniu ucha środkowego lekarz zaleci antybiotyk, a przegląd Cochrane o dzieciach zaznacza, że antybiotyki dają tylko niewielkie korzyści, a podstawą postępowania jest leczenie przeciwbólowe. To różne grupy wiekowe.
• Gojenie pękniętej błony: artykuł mp.pl o dorosłych podaje, że w większości przypadków goi się ona samoistnie, a artykuł o dzieciach, że samoistne perforacje nie zawsze dobrze się goją i wymagają kontroli.
• Paracetamol czy ibuprofen: mp.pl wymienia oba leki, a przegląd Cochrane nie znalazł dowodów na przewagę jednego z nich; zaznaczono też, że mimo jasnych zaleceń w wytycznych dowody na skuteczność są ograniczone.

10W skrócie

Najważniejsze informacje

• Ból ucha najczęściej wynika z zapalenia ucha środkowego lub zewnętrznego.
• Może też promieniować z migdałków, zębów, stawu skroniowo-żuchwowego lub krtani.
• Ból nasilający się przy ucisku na skrawek wskazuje raczej na ucho zewnętrzne.
• Na ból stosuje się paracetamol lub ibuprofen, bez przekraczania dawek.
• Nasilający się ból, gorączka, nudności lub wymioty wymagają wizyty u lekarza.
• Ból i obrzęk za uchem z odstającą małżowiną wymagają pilnej konsultacji laryngologicznej.