Pleinvrees (agorafobie): klachten en therapie

01Wat is het

Wat is pleinvrees?

Bij pleinvrees ben je bang voor situaties buiten je huis, bijvoorbeeld op drukke plekken. Je bent bang dat je dan niet kunt ontsnappen als er iets gebeurt, of dat je geen hulp kunt krijgen. Daarom zorg je ervoor dat je zo weinig mogelijk in zulke situaties komt.

Andere namen voor pleinvrees zijn straatvrees en agorafobie. Ben je vooral bang voor één ding, zoals een kleine ruimte, lees dan onze gidsen over fobieën en claustrofobie.

02Situaties

Voor welke situaties ben je bang?

Bij pleinvrees ben je bang voor een aantal van deze situaties:

• met de auto, bus of trein gaan,
• buiten zijn, bijvoorbeeld op een parkeerplaats of plein,
• binnen zijn, bijvoorbeeld in een winkel, restaurant of bioscoop,
• op drukke plekken met veel mensen zijn, zoals drukke straten,
• in de rij staan,
• alleen van huis gaan.

03Wat merk je

Wat merk je van pleinvrees?

Je zorgt dat je zo weinig mogelijk in zulke situaties komt. Ga je wel, dan voel je heftige angst, met bijvoorbeeld hartkloppingen, zweten of andere klachten van een paniekaanval.

Je kunt niet meer doen wat je graag wilt. Je gaat misschien minder naar familie en vrienden. Winkelen of naar een concert gaan doe je liever niet. Ook boodschappen doen en naar je werk gaan kan lastig zijn.

04Cirkel van angst

De cirkel van angst

De cirkel van angst laat zien hoe te veel angst ontstaat en steeds erger kan worden:

• Start: iets wat jou bang maakt, zoals een gebeurtenis, een situatie of iets wat je in je lichaam voelt.
• Gedachten: je denkt dat er iets ergs gaat gebeuren, bijvoorbeeld ‘Ik kan dit niet’ of ‘Het gaat vast verkeerd’.
• Gevoel: je voelt angst, soms met trillen of het warm krijgen.
• Gedrag: je ontwijkt iets, of je doet iets om je veiliger te voelen, zoals dingen controleren, geruststelling vragen of veel nadenken.
• Gevolg: even minder angst, maar later meer en vaker angst.

Het is heel begrijpelijk dat je dingen ontwijkt, maar je leert zo niet met de angst om te gaan. De angst kan groter worden en in meer situaties terugkomen. Je durft steeds minder en je wereld wordt steeds kleiner.

05Uit de cirkel

Zo kom je uit de cirkel van angst

• Doe wel wat je angstig maakt. Bedenk welke situaties je ontwijkt, en ga juist doen wat je spannend vindt. Je merkt dat de erge dingen waar je bang voor was niet gebeuren, en dat je de angst aankan.
• Gebruik gedachten die jou helpen. Wat zijn je angstige verwachtingen? Kloppen ze wel? Hoe groot is de kans dat ze uitkomen? Het is maar een gedachte.
• Verdraag de spanning. Zo kun je toch doen wat je graag wilt, ook al ben je bang. Soms helpt het om even op iets anders te letten.

Je kunt tegen jezelf zeggen: ‘Ik ben bang en ik doe het.’ Hoe vaker je oefent, hoe minder je angst uiteindelijk wordt. In het begin kan de angst tijdelijk erger worden en kun je moe zijn, want angst ervaren kost veel energie. Na een tijd word je ook minder moe.

06Zelf doen

Goed voor jezelf zorgen

• Praat erover met iemand die je vertrouwt, zoals een vriend, leraar of collega.
• Maak stress minder en zorg dat je goed slaapt, genoeg beweegt en ontspant. De kans op een paniekaanval is groter als je veel stress hebt en moe bent.
• Blijf je dagelijkse dingen doen, zoals je studie of werk. Lukt dat niet door je angst, praat dan met je mentor, werkgever of de bedrijfsarts.
• Verdoof je gevoelens niet met alcohol, kalmeringspillen of drugs. Het helpt even, maar langzaam worden je angsten er juist erger van. Vraag hulp om te stoppen; daarna is pleinvrees soms ook weg of minder.

Bij de drogist zijn kruidenmiddelen tegen angst te koop. Vaak is niet of niet goed onderzocht of ze werken, en meestal is niet bekend wat erin zit en of ze veilig zijn. Thuisarts raadt aan ze niet te slikken.

07Therapie

Therapie: oefenen met moeilijke situaties

De eerste stap is uitleg over angst en adviezen van je huisarts. Daarna kun je cognitieve gedragstherapie (CGT) krijgen bij een psycholoog; je huisarts kan je doorsturen. Zijn je klachten niet zo erg en duren ze nog niet lang, dan kan de praktijkondersteuner vaak helpen, soms deels digitaal.

• Exposure. Je bespreekt welke plekken en situaties je angst geven en gaat daarmee oefenen. Vind je echte situaties nog te eng, dan begin je in de spreekkamer en oefen je eerst in je hoofd. Daarna ga je echt naar die plekken toe. Je kunt met de minst enge plek beginnen, maar dat hoeft niet.
• Oefenen met lichamelijke klachten. Je leert om zelf klachten van een paniekaanval op te wekken, zoals een snelle hartslag. Zo merk je dat je er niet bang voor hoeft te zijn en dat je lichaam zelf weer tot rust komt.

In onze praktijk voor psychologie in Bilbao kun je terecht voor cognitieve gedragstherapie bij pleinvrees (de consulten zijn in het Spaans).

08Medicijnen en verloop

Medicijnen en hoe het verder gaat

Medicijnen tegen angst en depressie (antidepressiva) kunnen helpen bij pleinvrees. Je kunt daar samen met je arts voor kiezen als cognitieve gedragstherapie niet genoeg heeft geholpen, of als je naast pleinvrees ook een depressie hebt.

Meestal gaat pleinvrees niet helemaal over. Je hebt periodes waarin je er meer last van hebt en periodes met minder of geen last. Maak een afspraak met je huisarts als je dingen niet meer doet en daar behandeling voor wilt, als de angst heftiger wordt tijdens een behandeling, als je last hebt van bijwerkingen van medicijnen of wilt stoppen, of als je veel alcohol drinkt, drugs gebruikt of kalmeringspillen slikt.

09Verschillen

Waar de bronnen verschillen

Een Cochrane-review (Pompoli e.a., 2016) vergeleek in 54 studies met 3021 volwassenen verschillende psychologische behandelingen van paniekstoornis met of zonder pleinvrees. De bronnen vullen elkaar aan:

• Cognitieve gedragstherapie. Thuisarts noemt CGT met exposure als behandeling. In de review was CGT de meest onderzochte therapie en vaak beter dan andere therapieën.
• Eén beste therapie? Volgens de review is er geen hoogwaardig, eenduidig bewijs dat één psychologische therapie beter is dan de andere. De verschillen waren meestal klein of onzeker.
• Op lange termijn. Op lange termijn hadden CGT en psychodynamische therapie het vaakst blijvend resultaat.
• Kwaliteit. De kwaliteit van het bewijs was laag; veel studies hadden een risico op vertekening.

10Samengevat

Het belangrijkste over pleinvrees

• Bij pleinvrees ben je bang voor situaties buiten je huis waar je misschien niet weg kunt of geen hulp krijgt.
• Je ontwijkt bijvoorbeeld drukke plekken, de trein of alleen van huis gaan.
• Ontwijken geeft even minder angst, maar maakt je wereld op den duur kleiner.
• Oefen juist met de situaties die je eng vindt en gebruik gedachten die je helpen.
• Cognitieve gedragstherapie met exposure is de belangrijkste behandeling.
• Medicijnen tegen angst en depressie zijn een optie als therapie niet genoeg helpt.