Paniekaanval: wat je merkt en wat helpt

01Wat is het

Wat is een paniekaanval?

Bij een paniekaanval voel je opeens een heftige angst en krijg je een heel naar gevoel. Je krijgt snel allerlei klachten. Een paniekaanval voelt heel naar, maar is niet gevaarlijk.

Een paniekaanval duurt soms een paar minuten en meestal niet langer dan een half uur; soms langer, maximaal 1,5 uur. Daarna kun je je nog een tijd naar voelen, maar binnen een dag is dat weg. Meer dan de helft van de mensen krijgt ooit een paniekaanval.

02Symptomen

Symptomen van een paniekaanval

Je voelt je meestal heel bang. Je kunt 1 of meer van deze dingen merken:

• zweten en trillen,
• je hart voelen kloppen in je borstkas of keel, of een heel snelle hartslag,
• pijn op of in je borstkas,
• je benauwd voelen of het gevoel dat je geen lucht krijgt,
• duizelig zijn, of het gevoel dat je flauwvalt,
• minder gevoel of tintelingen in je handen of voeten,
• misselijk zijn of maagklachten, zoals boeren,
• het gevoel dat je de controle verliest of gek wordt,
• het gevoel dat de wereld of je lichaam niet echt is,
• bang zijn dat je doodgaat.

03Oorzaak

Waardoor krijg je een paniekaanval?

Een paniekaanval komt door het alarmsysteem in je hersenen, dat aangaat terwijl dat niet nodig is. Je lichaam maakt stresshormonen, zoals adrenaline. Daardoor gaat je hart snel kloppen en ga je snel ademen: je lichaam maakt zich klaar om te vluchten voor gevaar.

Je kunt een paniekaanval krijgen als je iets meemaakt wat veel stress geeft, als je langere tijd veel stress hebt, bij psychische problemen zoals een depressie, paniekstoornis, fobie of sociale-angststoornis, of door alcohol of drugs. Een paniekaanval kan ook zomaar komen.

04Wat helpt

Wat helpt tijdens een paniekaanval?

• Rustig ademen: adem 3 tellen in door je neus en 6 tellen langzaam uit door je mond. Doe dit een tijdje.
• Geen zakje: ga niet in een papieren of plastic zakje ademen. Dat helpt niet en kan je paniek zelfs erger maken.
• Tegen jezelf praten: zeg «Dit is een paniekaanval. Het is vervelend, maar niet gevaarlijk. Het gaat vanzelf voorbij en ik kan het aan.»
• Iets gaan doen: drink een glas water, loop even naar buiten, ga hardop lezen of praat even met iemand.

05Gevaarlijk?

Is een paniekaanval gevaarlijk?

Je hebt misschien het gevoel dat je stikt, een hartaanval krijgt of doodgaat. Maar bij een paniekaanval gebeurt dat niet. De klachten gaan vanzelf over, meestal binnen een half uur.

Een paniekaanval kan wel op een andere manier slecht zijn voor je gezondheid: je kunt bang worden om weer een aanval te krijgen. Daardoor blijf je misschien zoveel mogelijk thuis of heb je minder contact met andere mensen.

06Daarna

Na een paniekaanval

Medicijnen zijn meestal niet nodig bij een paniekaanval. Het helpt als je begrijpt hoe een paniekaanval in je lichaam gaat: je alarmsysteem gaat aan terwijl dat niet nodig is. Als je weer een aanval krijgt, weet je hoe je ermee om kunt gaan.

• probeer te bedenken waarom je de aanval kreeg: gebeurde er iets heftigs, of heb je al lang last van stress?
• het kan zijn dat je maar 1 keer een paniekaanval krijgt en daarna nooit meer,
• blijf doen wat je wilt, ook als je bang bent voor een nieuwe aanval; anders wordt je angst alleen maar groter,
• krijg je vaker paniekaanvallen, bespreek dan met je huisarts of je hulp wilt van de praktijkondersteuner of een psycholoog.

07Paniekstoornis

Behandeling bij een paniekstoornis

Bij een paniekstoornis krijg je eerst uitleg en adviezen: je gaat begrijpen hoe te veel angst ontstaat en erger kan worden. Daarna kan cognitieve gedragstherapie (CGT) helpen, bij een psycholoog of, bij minder ernstige klachten, bij de praktijkondersteuner. Soms kan een deel digitaal.

• oefenen met moeilijke situaties (exposure): eerst eventueel in je hoofd in de spreekkamer, daarna echt naar die plekken toe; zo merk je dat de erge dingen niet gebeuren,
• oefenen met lichamelijke klachten: je wekt ze zelf op, bijvoorbeeld een snelle hartslag, en merkt dat je lichaam vanzelf weer tot rust komt,
• medicijnen (antidepressiva) kunnen helpen als CGT niet genoeg heeft geholpen, of als je ook een depressie hebt.

Kruidenmiddelen van de drogist zijn vaak niet goed onderzocht en gaan niet samen met antidepressiva; slik ze daarom niet. In onze praktijk voor psychologie in Bilbao begeleiden we mensen met paniekaanvallen (de consulten zijn in het Spaans).

08Onderzoek

Wat zegt onderzoek over therapie?

Een Cochrane-review (Pompoli en collega's, 2016) vergeleek psychologische therapieën bij een paniekstoornis, met of zonder pleinvrees, in 54 studies met 3021 deelnemers. Therapie werkte beter dan op een wachtlijst staan.

Cognitieve gedragstherapie was het meest onderzocht en was vaak beter dan andere therapieën, maar het verschil was klein en vaak onnauwkeurig. Er was geen bewijs van hoge kwaliteit dat één therapie beter is dan de andere. De kwaliteit van het bewijs was laag. Gedragstherapie alleen leek geen goed alternatief voor CGT als eerste behandeling.

09Verschillen

Waar de bronnen verschillen

• Hoe zeker: Thuisarts.nl noemt CGT de therapie bij een paniekstoornis. De Cochrane-review vond CGT vaak beter, maar met kleine verschillen en bewijs van lage kwaliteit.
• Andere therapieën: Thuisarts.nl zegt dat je een andere therapie kunt doen als CGT niet genoeg helpt. De review vond beperkte maar veelbelovende aanwijzingen voor psychodynamische therapie en ondersteunende gesprekken, en zegt dat daar meer onderzoek nodig is.
• Paniekaanval of paniekstoornis: de review gaat over een paniekstoornis. Na één paniekaanval is volgens Thuisarts.nl meestal geen behandeling nodig.

10In het kort

Het belangrijkste over een paniekaanval

• Een paniekaanval voelt heel naar maar is niet gevaarlijk.
• Hij gaat vanzelf over, meestal binnen een half uur.
• Adem 3 tellen in en 6 tellen uit; niet in een zakje.
• Praat tegen jezelf en ga iets doen.
• Blijf doen wat je wilt, ook als je bang bent voor een nieuwe aanval.
• Eerste keer met heftige klachten of klachten die niet overgaan: bel direct.