Nadczynność tarczycy: objawy, przyczyny i leczenie

01Co to jest

Czym jest nadczynność tarczycy

Tarczyca to mały narząd położony u podstawy szyi. Według Medycyny Praktycznej wytwarza dwa hormony, trijodotyroninę (T3) i tyroksynę (T4), które regulują funkcję większości tkanek, metabolizm i wytwarzanie ciepła.

Pracę tarczycy kontroluje przysadka mózgowa, która uwalnia hormon tyreotropowy (TSH). Gdy stężenie hormonów tarczycy rośnie, przysadka uwalnia mniej TSH, a gdy hormonów brakuje, więcej. W nadczynności tarczyca produkuje za dużo hormonów w stosunku do potrzeb organizmu.

02Przyczyny

Przyczyny nadczynności tarczycy

Do najczęstszych przyczyn nadczynności tarczycy w Polsce mp.pl zalicza:

• chorobę Gravesa i Basedowa: chorobę autoimmunologiczną, w której własne przeciwciała pobudzają tarczycę do produkcji hormonów,
• guzki tarczycy: wole guzkowe nadczynne (toksyczne) i guz autonomiczny tarczycy.

Rzadsze przyczyny to podostre zapalenie tarczycy, związane z przebytą infekcją wirusową, oraz poporodowe zapalenie tarczycy. Nadczynność tarczycy jest jedną z najczęstszych chorób endokrynologicznych; rzadko występuje u dzieci.

03Objawy

Objawy nadczynności tarczycy

Według Medycyny Praktycznej główne objawy sugerujące nadczynność tarczycy to:

• uczucie gorąca i wzmożona potliwość,
• nerwowość, niepokój i rozdrażnienie,
• drżenie rąk,
• chudnięcie mimo zwiększonego apetytu,
• częstsze oddawanie stolca lub biegunka,
• przyspieszona czynność serca i kołatanie serca,
• osłabienie siły mięśniowej i wypadanie włosów,
• objawy oczne, np. wytrzeszcz, podwójne widzenie, obrzęk i zaczerwienienie powiek lub spojówek, typowe dla choroby Gravesa i Basedowa,
• zaburzenia miesiączkowania i niepłodność.

Objawy mogą się różnić u poszczególnych osób. U osób starszych bywają słabiej wyrażone i mogą dominować osłabienie oraz problemy z sercem, np. migotanie przedsionków lub objawy niewydolności serca.

04Kiedy do lekarza

Co zrobić, gdy pojawią się objawy

Osoba z objawami sugerującymi nadczynność tarczycy powinna według mp.pl zgłosić się do lekarza rodzinnego. Po zebraniu wywiadu i badaniu lekarz zdecyduje o oznaczeniu stężenia TSH we krwi. Krew nie musi być pobrana na czczo.

W przypadku bardzo ciężkiej nadczynności tarczycy konieczne jest pilne skierowanie do szpitala.

05Rozpoznanie

Badania: TSH, FT4 i FT3

Wstępnym badaniem jest stężenie TSH we krwi. Jeśli wynik jest nieprawidłowy, mierzy się stężenie wolnych hormonów tarczycy, FT4 i/lub FT3. Według Medycyny Praktycznej nadczynność rozpoznaje się, gdy obniżonemu TSH towarzyszy podwyższone FT4 i/lub FT3.

Aby ustalić przyczynę, co ma znaczenie przy wyborze leczenia, lekarz może zlecić:

• USG tarczycy, które w wolu guzkowym pokazuje zmiany ogniskowe, a w chorobie Gravesa i Basedowa obniżoną echogeniczność,
• przeciwciała przeciwtarczycowe, zwłaszcza przeciwko receptorowi TSH (anty-TSHR), których podwyższone stężenie jest charakterystyczne dla choroby Gravesa i Basedowa,
• biopsję aspiracyjną cienkoigłową przy zmianach ogniskowych,
• scyntygrafię tarczycy w wybranych sytuacjach.

06Leki

Leczenie lekami przeciwtarczycowymi

Według mp.pl nie ma jednej, najlepszej metody leczenia. Wybór zależy od przyczyny, nasilenia choroby, wieku i chorób współistniejących. Najczęściej zaczyna się od leków zmniejszających produkcję hormonów tarczycy, czyli tyreostatyków, nawet gdy planuje się inną metodę.

• tyreostatyki działają po około 2–4 tygodniach, a dawkę ustala lekarz indywidualnie,
• często dodaje się leki z grupy beta-blokerów, które nie obniżają stężenia hormonów, ale pomagają opanować np. drżenie rąk i szybkie bicie serca,
• przy lżejszych działaniach niepożądanych, np. świądzie skóry lub bólach stawów, wystarcza zmiana leku lub dawki.

Bardzo rzadkim, ale niebezpiecznym powikłaniem jest agranulocytoza, czyli duży spadek liczby neutrofilów. Dlatego przy gorączce, osłabieniu lub bólu gardła trzeba natychmiast przerwać przyjmowanie leku i pilnie zgłosić się do poradni lub szpitala na kontrolę morfologii z rozmazem.

07Inne metody

Jod promieniotwórczy i operacja

• Jod promieniotwórczy (131I): podawany jednorazowo doustnie, powoli i nieodwracalnie uszkadza komórki tarczycy; efekt rozwija się w ciągu kilku miesięcy. Nie wolno go stosować w ciąży i podczas karmienia piersią. Przez około tydzień osoba leczona nie powinna kontaktować się z małymi dziećmi i kobietami w ciąży, a kobiety nie powinny planować ciąży przez co najmniej 6 miesięcy.
• Operacja: jest bezwzględnie wskazana przy podejrzeniu lub rozpoznaniu raka tarczycy i rozważana przy dużym wolu uciskającym tchawicę. Do ciężkich powikłań należą niedowład lub porażenie strun głosowych oraz niedoczynność przytarczyc.

Po leczeniu jodem promieniotwórczym lub po operacji często pojawia się niedoczynność tarczycy, która wymaga stałego przyjmowania tyroksyny. Według mp.pl nie jest to powikłanie, ale efekt skutecznego leczenia. Po zakończeniu leczenia potrzebne są okresowe kontrole TSH i USG tarczycy, bo możliwy jest nawrót. Zobacz też poradnik o diecie przy niedoczynności tarczycy.

08Jod i dieta

Nadczynność tarczycy a dieta i jod

Artykuł Medycyny Praktycznej nie podaje osobnej diety na nadczynność tarczycy. W ramach zdrowego trybu życia zaleca dbanie o odpowiednią ilość jodu w diecie. W Polsce sól kuchenna jest obowiązkowo jodowana, dzięki czemu większość ludzi przyjmuje odpowiednią ilość jodu.

Programy profilaktyczne zalecają też jedzenie produktów bogatych w jod, m.in. ryb morskich, a kobietom w ciąży i karmiącym piersią przyjmowanie jodu w preparatach doustnych. Odpowiednia podaż jodu zmniejsza ryzyko wola i guzków tarczycy, a więc także nadczynności w przebiegu guzków.

• warto rzucić palenie, bo palenie papierosów wiąże się z rozwojem guzków tarczycy oraz z rozwojem i przebiegiem nadczynności,
• osoby z autoimmunologicznymi chorobami tarczycy w rodzinie powinny informować o tym lekarzy, aby unikać niektórych leków.

Jeśli masz objawy lub wątpliwości dotyczące tarczycy, skonsultuj się z lekarzem. Zobacz też poradnik o diecie przy chorobie Hashimoto.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i przegląd Cochrane o schematach leczenia lekami przeciwtarczycowymi w chorobie Gravesa i Basedowa (Abraham, 2010) różnią się szczegółowością:

• Czas leczenia: mp.pl mówi, że dawkę ustala lekarz indywidualnie, i nie podaje czasu leczenia. Według przeglądu 26 badań z udziałem 3388 osób optymalny czas leczenia w schemacie stopniowego dostosowywania dawki to 12–18 miesięcy; dłuższe leczenie nie dawało korzyści.
• Schemat leczenia: przegląd wskazuje, że schemat z małą dawką był równie skuteczny jak schemat z dużą dawką, z podobnym odsetkiem nawrotów (54% i 51%), ale miał mniej działań niepożądanych.
• Jakość danych: przegląd ocenia jakość badań jako słabą; żadne z nich nie badało np. zmian masy ciała ani jakości życia.

10W skrócie

Najważniejsze o nadczynności tarczycy

• Nadczynność tarczycy dotyczy około 1–2% dorosłych, głównie kobiet w wieku 20–40 lat.
• Najczęstsze przyczyny to choroba Gravesa i Basedowa oraz guzki tarczycy.
• Typowe objawy to uczucie gorąca, potliwość, nerwowość, drżenie rąk i chudnięcie.
• Rozpoznanie: obniżone TSH i podwyższone FT4 i/lub FT3.
• Leczenie to leki przeciwtarczycowe, jod promieniotwórczy lub operacja.
• Gorączka lub ból gardła w trakcie leczenia tyreostatykiem wymagają pilnej kontroli.