Biegunka: przyczyny, co robić i kiedy do lekarza

01Co to jest

Czym jest biegunka

Mp.pl definiuje biegunkę jako oddawanie zbyt luźnego stolca, półpłynnego, płynnego lub wodnistego, trzy lub więcej razy na dobę. Prawidłowa częstość wypróżnień jest szeroka: u 99% ludzi wynosi od jednego stolca na trzy dni do trzech dziennie.

Liczy się czas trwania:

• biegunka ostra trwa do 14 dni,
• biegunka przetrwała: 14–29 dni,
• biegunka przewlekła: 30 dni i dłużej.

Biegunka ostra, najczęściej zakaźna, zwykle mija sama i leczy się ją objawowo. Przewlekła może prowadzić do niedożywienia i groźnych niedoborów elektrolitów, witamin czy żelaza.

02Ostra

Przyczyny ostrej biegunki

Według mp.pl ostra biegunka ma najczęściej podłoże infekcyjne i często towarzyszą jej gorączka, nudności, wymioty i odwodnienie. Przyczynami mogą być:

• wirusy, najczęstsza przyczyna ostrych biegunek,
• bakterie w pożywieniu lub wodzie, np. pałeczki Salmonella,
• toksyny bakteryjne, np. gronkowcowa w skażonych lodach,
• rzadziej pierwotniaki lub pasożyty jelitowe,
• antybiotyki, które zaburzają równowagę bakterii w jelicie grubym,
• niektóre leki, np. przeczyszczające w nadmiarze,
• mleko u osób z niedoborem laktazy, nadmiar fruktozy lub sorbitolu, np. z gumy do żucia,
• substancje toksyczne, np. trujące grzyby czy alkohol.

03Zatrucie czy wirus

Zatrucie pokarmowe czy wirus

W wywiadzie dla mp.pl pediatra wyjaśnia, że przy zatruciu pokarmowym objawy pojawiają się bardzo szybko, do 12 godzin po zjedzeniu pokarmu z gotowymi toksynami. Pierwsze są zwykle wymioty, które dość szybko mijają.

Przy zakażeniu wirusowym objawy też zaczynają się nagle, ale zwykle po co najmniej 12–24 godzinach od zakażenia. To ostra, wodnista biegunka z gorączką, czasem z wymiotami, bez bardzo silnego bólu brzucha i bez krwi czy śluzu w stolcu, które są typowe dla zakażeń bakteryjnych. W praktyce rozróżnianie ma niewielkie znaczenie, bo ostre biegunki mijają same, a najważniejsze jest nawadnianie. Taka biegunka ustępuje zwykle po 7, najwyżej 10 dniach.

04Przewlekła

Przyczyny przewlekłej biegunki

Mp.pl podaje, że biegunka przewlekła rzadko jest wynikiem zakażenia. Za ponad 90% przypadków odpowiadają nieswoiste zapalenia jelit, czyli choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, rak jelita grubego i zespół jelita drażliwego.

Inne przyczyny to m.in. leki, słodycze z sorbitolem, mannitolem lub ksylitolem, nietolerancja laktozy, nadużywanie alkoholu, choroby trzustki i wątroby, celiakia, nadczynność tarczycy, nadwrażliwość pokarmowa i pasożyty. Biegunka tłuszczowa, z błyszczącymi, cuchnącymi stolcami trudnymi do spłukania, wynika z zaburzeń trawienia lub wchłaniania tłuszczów, najczęściej przy chorobach trzustki, wątroby lub celiakii.

05Objawy alarmowe

Kiedy biegunka jest groźna

Według mp.pl trzeba zwrócić uwagę na nieprawidłowe domieszki w stolcu: krew, śluz, ropę, niestrawione resztki pokarmu i fragmenty pasożytów. Krew może towarzyszyć błahym zaburzeniom, np. hemoroidom, ale też rakowi lub chorobom zapalnym. Im ciemniejsza krew, tym wyżej w jelicie jest źródło krwawienia. Krwawienie z przewodu pokarmowego zawsze trzeba zdiagnozować.

Pilnej diagnostyki wymagają też objawy ogólne:

• gorączka,
• utrata apetytu,
• chudnięcie o ponad 10% masy ciała w ciągu pół roku,
• osłabienie.

06Dzieci i seniorzy

Biegunka u dzieci i osób starszych

Pediatra w wywiadzie dla mp.pl podkreśla, że groźnym powikłaniem biegunki jest odwodnienie. Dzieci i osoby starsze mogą się odwodnić nawet do utraty przytomności, a w skrajnych przypadkach odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe mogą prowadzić do zgonu. Dziecko często ma też gorączkę, wymioty i nie chce pić.

U dziecka ważne jest, by regularnie oddawało mocz: jasnożółty mocz jest dobrym znakiem, ciemnożółty oznacza za mało płynów, a brak oddawania moczu to sygnał alarmowy. Zapadnięte oczy, suche błony śluzowe, płacz bez łez i zmienione zachowanie to już objawy ciężkiego odwodnienia. Dzieciom najlepiej podawać zimny płyn regularnie, małymi porcjami, nawet po 5 ml co kilka minut.

07Co robić

Biegunka: co robić w domu

Mp.pl zaleca w ostrej biegunce przede wszystkim dbać o nawodnienie oraz prawidłowe stężenie sodu i potasu:

• pić odpowiednią ilość płynów,
• w razie potrzeby stosować doustne płyny nawadniające z apteki, zawierające głównie sód, wodę i glukozę,
• myć ręce przed jedzeniem i po skorzystaniu z toalety, bo zakażenia przenoszą się drogą kałowo-ustną.

Pediatra ostrzega przed domowymi „sposobami” takimi jak odgazowana cola: jest zbyt słodka, zawiera dużo kwasu fosforowego i nie jest dobrym płynem nawadniającym. Lepiej sięgnąć po gotowe doustne płyny nawadniające. Leki przeciwbiegunkowe i probiotyki warto stosować po rozmowie z lekarzem lub farmaceutą.

Jeśli masz wątpliwości, skonsultuj objawy z lekarzem. O żywieniu przy chorobach jelit przeczytasz więcej na stronie naszej poradni dietetycznej.

08Dieta

Dieta przy biegunce

W wywiadzie dla mp.pl pediatra nazywa mitem konieczność diety lekkostrawnej. Badania wykazały, że w czasie biegunki powinno się kontynuować dotychczasową dietę, a skuteczności diety lekkostrawnej nie potwierdzono. Tradycyjnie podaje się np. kleik ryżowy, marchwiankę, pieczone jabłka czy gotowane ziemniaki, a w innych krajach banany, kurczaka i jogurt, ale najważniejsze jest, by chory się nie odwodnił.

Próby stosowania produktów bez laktozy w czasie nieżytu jelit nie przyniosły istotnych efektów. Przy biegunce przewlekłej mp.pl zaleca badania stolca, a w bardziej złożonych przypadkach kolonoskopię lub gastroskopię; leczenie zależy od przyczyny.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

• Probiotyki. Pediatra w wywiadzie dla mp.pl mówi, że skuteczność probiotyków jest ograniczona: badania pokazują skrócenie biegunki o około jeden dzień, a udowodnione działanie mają tylko dwa szczepy. Przegląd Cochrane z 2020 roku (Collinson i wsp., 82 badania, 12 127 osób) ocenił, że probiotyki prawdopodobnie nie zmieniają liczby osób z biegunką trwającą 48 godzin lub dłużej.
• Czas trwania. Według przeglądu nie wiadomo, czy probiotyki skracają czas trwania biegunki. Wnioski oparto na dużych badaniach o niskim ryzyku błędu.
• Dieta lekkostrawna. Tradycyjnie zaleca się dietę lekkostrawną, ale według pediatry badania jej nie potwierdziły i lepiej kontynuować zwykłą dietę.

10W skrócie

Najważniejsze o biegunce

• Biegunka to luźne stolce trzy lub więcej razy na dobę.
• Ostra najczęściej jest zakaźna i mija sama w ciągu kilku dni.
• Najważniejsze jest nawadnianie, w razie potrzeby płynami z apteki.
• Nie trzeba przechodzić na dietę lekkostrawną; można jeść jak zwykle.
• Krew, gorączka, chudnięcie i osłabienie wymagają pilnej diagnostyki.
• Dzieci i osoby starsze szybciej się odwadniają.