Katar sienny: objawy, przyczyny i leczenie

01Definicja

Czym jest katar sienny

Alergiczny nieżyt nosa to stan zapalny błony śluzowej nosa wywołany alergenami wziewnymi. Według mp.pl, gdy przyczyną są pyłki roślin, nazywa się go katarem siennym lub pyłkowicą.

To typ sezonowy: powtarza się zwykle co roku w miesiącach, gdy kwitnie roślina, na którą ktoś jest uczulony. Wywołać go mogą też zarodniki pleśni, głównie Cladosporium (objawy nasilają się w czasie koszenia traw) i Alternaria (najwięcej w sezonie koszenia zbóż). Roztocza kurzu domowego powodują natomiast całoroczny alergiczny nieżyt nosa.

Mp.pl dzieli alergiczny nieżyt nosa także według czasu trwania objawów. Przewlekły nieżyt nosa to taki, w którym objawy utrzymują się ponad 4 dni w tygodniu i ponad 4 tygodnie; okresowy trwa krócej.

02Przyczyny

Jakie pyłki uczulają w Polsce

W wyniku kontaktu z alergenem organizm wytwarza skierowane przeciw niemu swoiste przeciwciała IgE. Mp.pl podaje, że w Polsce najczęściej uczulają pyłki:

• traw, np. tymotki łąkowej, wiechliny łąkowej, kupkówki pospolitej, kostrzewy łąkowej, a także roślin uprawnych, jak pszenica, żyto i owies,
• chwastów, np. bylicy pospolitej, rzadziej babki, komosy, pokrzywy i mniszka,
• drzew, głównie brzozy, rzadziej olchy, leszczyny, dębu, jesionu i grabu.

Coraz częściej za katar sienny odpowiadają też alergeny ambrozji bylicolistnej. Pyłki są wytwarzane w dużych ilościach i wiatr przenosi je nawet na 200 km; czas i intensywność pylenia zmieniają się z roku na rok i różnią się między regionami.

03Objawy

Katar sienny: objawy

Typowe objawy alergicznego nieżytu nosa według mp.pl to:

• wodnisty wyciek z nosa,
• kichanie, zwłaszcza seryjne,
• zatkanie nosa i gęsta wydzielina,
• przewlekły kaszel z powodu spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
• świąd nosa, często także spojówek, uszu, podniebienia lub gardła,
• osłabienie lub, rzadko, utrata węchu.

Mogą też pojawić się objawy ogólne: niewielki wzrost temperatury, ból głowy, światłowstręt, zaburzenia snu, koncentracji i uczenia się oraz obniżenie nastroju. Czasem objawy są mniej oczywiste: zmęczenie, suchość w ustach czy chrapanie.

04Oczy

Objawy kataru siennego ze strony oczu

Charakterystyczne dla kataru siennego są objawy ze strony oczu: łzawienie, zaczerwienienie, świąd i obrzęk powiek. Może im towarzyszyć świąd uszu i gardła.

Według mp.pl pojawiają się one pod wpływem kontaktu z pyłkami, np. podczas spaceru po kwitnącym sadzie lub łące. Niektóre osoby uczulone na pyłki reagują też na podobne do nich alergeny pokarmowe; to tzw. reakcje krzyżowe.

Mp.pl uznaje nieżyt za ciężki, gdy zaburza sen, utrudnia codzienne czynności, sport, pracę lub naukę albo gdy chory ocenia objawy jako uciążliwe.

05Kto choruje

Jak często występuje

Według mp.pl w Europie alergiczny nieżyt nosa ma 17–28,5% dorosłych. W Polsce choruje około 22% mieszkańców miast, mniej na wsi, częściej mężczyźni. Choroba częściej dotyczy krajów rozwiniętych, dużych miast oraz dzieci i młodzieży, ale może zacząć się w każdym wieku.

Ryzyko jest większe, gdy ktoś w rodzinie ma alergiczny nieżyt nosa albo gdy pacjent chorował na inną chorobę alergiczną, zwłaszcza alergię pokarmową w dzieciństwie. Zanieczyszczenia powietrza, jak ozon, pył zawieszony, dym papierosowy czy spaliny, mogą nasilać objawy, choć ich nie wywołują.

06Rozpoznanie

Jak rozpoznaje się katar sienny

Na alergię wskazuje pojawianie się objawów po kontakcie z określonym alergenem. W katarze siennym charakterystyczne są nawroty w tych samych miesiącach roku i objawy ze strony oczu.

Według mp.pl najtrudniej odróżnić pyłkowicę od przeziębienia lub bakteryjnego zapalenia zatok, dlatego chorzy bywają niepotrzebnie leczeni antybiotykami. Rozpoznanie potwierdzają dodatnie testy skórne z alergenami wziewnymi wykonane przez alergologa, rzadziej oznaczenie swoistych IgE. Lekarz może też skierować do laryngologa na wziernikowanie lub endoskopię nosa, a w wątpliwych przypadkach wykonuje się donosowe testy prowokacyjne.

Przy podejrzeniu alergii mp.pl radzi zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu, który skieruje do alergologa.

07Bez leków

Unikanie pyłków i płukanie nosa

Gdy objawy pojawią się nagle, najważniejsze jest przerwanie kontaktu z alergenem. Całkowite uniknięcie pyłków jest często niemożliwe, ale mp.pl radzi:

• śledzić komunikaty o stężeniu pyłków,
• spacerować po deszczu,
• nie otwierać okien w ciągu dnia ani podczas jazdy autem,
• stosować filtry przeciwpyłkowe w samochodzie i klimatyzacji,
• rezygnować z soczewek w sezonie pylenia,
• po powrocie do domu myć twarz i włosy i zmieniać ubranie.

Mp.pl zaleca też płukanie nosa lub rozpylanie w nosie 0,9% lub hipertonicznego roztworu soli albo jałowej wody morskiej. Wypłukuje to alergeny, oczyszcza nos i łagodzi objawy przy znikomych skutkach ubocznych. Według mp.pl aerozol działa lepiej niż irygacja, a najkorzystniejsze są roztwory izotoniczne.

08Leczenie

Katar sienny: leczenie

Przy katarze sezonowym leczy się w okresie objawów. Według mp.pl:

• glikokortykosteroidy donosowe są najskuteczniejsze; działają po 2–8 godzinach, pełny efekt dają do 2 tygodni, trzeba je stosować regularnie; głównym działaniem niepożądanym jest niewielkie krwawienie z nosa,
• leki przeciwhistaminowe zmniejszają kichanie, łzawienie i świąd; najlepiej działają przyjmowane przed kontaktem z alergenem; tabletki mogą powodować senność,
• lek przeciwleukotrienowy leczy jednocześnie towarzyszącą astmę, a kromony są słabsze, ale dobrze tolerowane,
• leki obkurczające naczynia nosa stosuje się tylko 3–5 dni, bo nadużywane nasilają zatkanie nosa,
• immunoterapia alergenowa to podawanie przez 3–5 lat stopniowo zwiększanych dawek alergenu; jest najskuteczniejszym leczeniem przyczynowym.

Nieleczony alergiczny nieżyt nosa może sprzyjać nawracającym zapaleniom zatok i uszu oraz astmie. U części chorych, częściej przy pyłkowicy, objawy po latach zmniejszają się lub mijają.

W naszym gabinecie laryngologicznym w Bilbao oceniamy nos i pomagamy dobrać leczenie, gdy katar nie ustępuje (wizyty po hiszpańsku).

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Przegląd Cochrane (Head i wsp., 2018) ocenił płukanie nosa solą fizjologiczną w alergicznym nieżycie nosa: 14 badań, 747 dzieci i dorosłych. Zgadza się z mp.pl co do kierunku, ale różni się w szczegółach:

• Siła dowodów: mp.pl przedstawia płukanie jako metodę, która łagodzi objawy. Według przeglądu płukanie może zmniejszać nasilenie objawów w porównaniu z jego brakiem do trzech miesięcy, u dorosłych i dzieci, ale dowody są niskiej jakości, a badania małe. Nie ma danych po trzech miesiącach.
• Rodzaj roztworu i sposób podania: według mp.pl aerozol działa lepiej niż irygacja, a najlepsze są roztwory izotoniczne. Przegląd nie mógł tego rozstrzygnąć: analizy objętości i stężenia roztworu były niejednoznaczne, a badań porównujących różne roztwory nie było.
• Płukanie z lekami: nie wiadomo, czy dodanie płukania do leków donosowych lub przeciwhistaminowych daje dodatkową korzyść.

W badaniach, które opisywały skutki uboczne, po płukaniu nie zgłoszono krwawień ani dyskomfortu.

10Podsumowanie

W skrócie

• Katar sienny to alergiczny nieżyt nosa wywołany pyłkami; objawy wracają w sezonie pylenia.
• Typowe objawy: wodnisty katar, kichanie, zatkanie i świąd nosa, łzawienie i świąd oczu.
• W Polsce najczęściej uczulają pyłki traw, bylicy i brzozy.
• Rozpoznanie potwierdzają testy skórne u alergologa.
• Pomaga unikanie pyłków, płukanie nosa i leki, przede wszystkim glikokortykosteroidy donosowe.
• Immunoterapia alergenowa jest najskuteczniejszym leczeniem przyczynowym.