Niedobór potasu (hipokaliemia): objawy i przyczyny

01Potas

Do czego organizmowi potrzebny jest potas

Potas jest elektrolitem bardzo ważnym dla organizmu. Według Medycyny Praktycznej od jego prawidłowej ilości i stężenia zależy prawidłowa praca układu nerwowego, mięśni i serca.

Potas znajduje się głównie wewnątrz komórek; tylko 2% całego potasu w organizmie jest w płynach tkankowych i we krwi. Dostarczamy go z pokarmami i płynami, a najważniejszym narządem regulującym jego stężenie są nerki.

02Norma

Norma potasu i stopnie hipokaliemii

Prawidłowe stężenie potasu w surowicy krwi wynosi według mp.pl 3,5–5,2 mmol/l. Zakres normy na wyniku może się nieznacznie różnić między laboratoriami.

• hipokaliemia: poniżej 3,5 mmol/l,
• łagodna: 3,1–3,5 mmol/l,
• umiarkowana: 2,5–3,0 mmol/l,
• ciężka: poniżej 2,5 mmol/l.

Czasem wynik wskazuje na nieprawidłowe stężenie potasu tylko z powodu złego przechowywania próbki krwi.

03Przyczyny

Przyczyny niedoboru potasu

Najczęściej przyczyną niedoboru potasu jest jego utrata przez nerki z moczem lub przez przewód pokarmowy. Medycyna Praktyczna wymienia m.in.:

• niektóre leki moczopędne; inne leki moczopędne działają odwrotnie i zatrzymują potas w organizmie,
• zaburzenia hormonalne, np. hiperaldosteronizm pierwotny, nadczynność nadnerczy i nadczynność tarczycy,
• niektóre choroby nerek, także wrodzone,
• niektóre inne leki i toksyny, a także jedzenie lukrecji, np. cukierków z lukrecją,
• biegunkę, nadużywanie środków przeczyszczających, wymioty i przetoki jelitowe,
• obfite pocenie się i oparzenia,
• długotrwale zbyt małą ilość potasu w pożywieniu, np. przy przewlekłym niedożywieniu, jadłowstręcie psychicznym, alkoholizmie i chorobach wyniszczających.

04Kogo dotyczy

Kto jest narażony na hipokaliemię

Według mp.pl hipokaliemia jest bardzo częstym zaburzeniem. Najczęściej występuje u osób przyjmujących leki moczopędne powodujące utratę potasu z moczem, zwykle z niewydolnością serca lub nadciśnieniem tętniczym. Dotyczy nawet 20% tych osób.

Niedoborowi potasu czasem towarzyszy niedobór magnezu, dlatego przydatne jest też oznaczenie stężenia magnezu we krwi. Więcej w poradniku o niedoborze magnezu.

05Objawy

Objawy niedoboru potasu

Łagodna hipokaliemia zwykle nie powoduje objawów. Według Medycyny Praktycznej pojawiają się one najczęściej przy stężeniu poniżej 3,1 mmol/l, czyli w hipokaliemii umiarkowanej lub ciężkiej. Najczęstsze wczesne objawy to ogólne osłabienie, zaparcie, kurcze mięśni i kołatanie serca.

Szybko rozwijająca się hipokaliemia, nawet umiarkowana, może powodować:

• groźne zaburzenia rytmu serca,
• osłabienie siły mięśni,
• zaparcie,
• zatrzymanie moczu z powodu osłabienia mięśni pęcherza,
• zaburzenia neurologiczne: pieczenie, mrowienie lub drętwienie, nadpobudliwość nerwową i apatię.

06Kiedy do lekarza

Kiedy do lekarza, a kiedy na pogotowie

Objawy ciężkiej hipokaliemii wymagają niezwłocznego wezwania pogotowia ratunkowego.

Wczesne objawy u osoby, u której niedobór potasu jest bardzo prawdopodobny, bo przyjmuje leki moczopędne, ma biegunkę lub wymiotuje, są według mp.pl wskazaniem do zgłoszenia się do lekarza POZ lub na SOR w celu oznaczenia elektrolitów we krwi.

Hipokaliemię rozpoznaje się na podstawie stężenia potasu we krwi poniżej dolnej granicy normy. Jeśli przyczyna nie jest znana, potrzebne są dalsze badania.

07Leczenie

Leczenie niedoboru potasu

Leczenie hipokaliemii zawsze polega według Medycyny Praktycznej na uzupełnieniu niedoboru potasu oraz leczeniu lub usunięciu jego przyczyny, np. zmianie leków, leczeniu choroby lub zwiększeniu ilości potasu w diecie.

• w łagodnej hipokaliemii bez objawów może wystarczyć jedzenie produktów bogatych w potas,
• lekarz może zalecić preparaty potasu w tabletkach lub płynie; są to leki, które trzeba przyjmować ściśle według zaleceń,
• ciężką hipokaliemię leczy się w szpitalu, podając potas dożylnie,
• w trakcie leczenia lekarz zleca okresowe kontrole stężenia potasu.

Uzupełnienie niedoboru potasu prowadzi do całkowitego wyleczenia hipokaliemii. Jeśli przyczyna nadal istnieje, np. leki moczopędne, stężenie potasu trzeba kontrolować w odstępach ustalonych przez lekarza.

08Produkty

Produkty bogate w potas

Według mp.pl szczególnie dużo potasu zawierają:

• banany: średni banan to 10–12 mmol potasu,
• pomidory: 100 ml czystego soku pomidorowego to 8–10 mmol potasu,
• ziemniaki, szpinak, pomarańcze, figi, awokado, marchew i mleko.

U osób, które na lekach moczopędnych mają skłonność do hipokaliemii, potrzebne bywa stałe zwiększenie podaży potasu. Gdy dodatkowe zapotrzebowanie jest mniejsze, źródłem potasu mogą być same regularnie jedzone produkty bogate w potas; większe wymaga zwykle tabletek według zaleceń lekarza. Jeśli masz wątpliwości, jak włączyć te produkty do diety, warto skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem. Zobacz też poradnik o diecie na nadciśnienie.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i przegląd systematyczny z metaanalizami z „BMJ” (Aburto, 2013) patrzą na potas z różnych stron:

• Cel: mp.pl opisuje leczenie niedoboru potasu we krwi. Przegląd ocenił wpływ większego spożycia potasu na ciśnienie i choroby serca w 22 badaniach z randomizacją i 11 badaniach kohortowych.
• Ciśnienie: według przeglądu większe spożycie potasu obniżało u dorosłych ciśnienie skurczowe średnio o 3,49 mm Hg i rozkurczowe o 1,96 mm Hg; efekt widziano u osób z nadciśnieniem, ale nie bez nadciśnienia.
• Bezpieczeństwo: przegląd nie stwierdził niekorzystnego wpływu na czynność nerek i lipidy, a większe spożycie potasu wiązało się z mniejszym ryzykiem udaru. Mp.pl ostrzega jednak przed samodzielnym przyjmowaniem preparatów potasu, bo jego stężenie bywa zbyt duże.

10W skrócie

Najważniejsze o niedoborze potasu

• Hipokaliemia to stężenie potasu we krwi poniżej 3,5 mmol/l.
• Najczęstszą przyczyną są leki moczopędne zwiększające utratę potasu z moczem.
• Wczesne objawy to osłabienie, zaparcie, kurcze mięśni i kołatanie serca.
• Ciężka hipokaliemia wymaga wezwania pogotowia.
• Nie przyjmuj preparatów potasu bez zalecenia lekarza.
• Dużo potasu mają banany, pomidory, ziemniaki, szpinak, pomarańcze, figi i awokado.