Kiedy dziecko zaczyna mówić: etapy rozwoju mowy

01Na start

Kiedy pojawiają się pierwsze słowa

Mp.pl podaje, że pierwsze sensowne sylaby i słowa dziecko wypowiada zwykle około 12. miesiąca życia. Są to najczęściej proste wyrazy, takie jak „mama”, „tata”, „baba”, „da” czy „pa”, używane już ze zrozumieniem: dziecko wskazuje osoby, przedmioty i czynności.

Warunkiem rozwoju mowy jest prawidłowy słuch i kontakt z ludźmi. Dziecko uczy się przez naśladowanie, dlatego potrzebuje częstych rozmów, mówienia do niego i wspólnej zabawy.

W odpowiedziach publikowanych w mp.pl powtarza się jedno zastrzeżenie: różnice między dziećmi w tym samym wieku mogą być znaczne. Część dzieci w wieku 20 miesięcy mówi prawie pełnymi zdaniami, a inne do 3. roku życia używają głównie pojedynczych słów.

020–12 miesięcy

Pierwszy rok: od płaczu do pierwszych słów

W pierwszym roku podstawową formą komunikacji są krzyk i płacz. Według mp.pl kolejno pojawiają się:

• głużenie, czyli gruchanie (np. „gli”, „kii”, „gla”), około 2.–3. miesiąca,
• pierwsze połączenia sylabowe pod koniec 3. miesiąca, a pod koniec 5. rytmiczne ciągi sylab,
• gaworzenie, czyli powtarzanie sylab bez znaczenia („ma-ma”, „ba-ba”, „ta-ta”), między 6. a 12. miesiącem,
• naśladowanie i powtarzanie dźwięków około 9. miesiąca,
• pierwsze słowa ze zrozumieniem pod koniec 1. roku.

Mp.pl zwraca uwagę, by już w 4.–6. miesiącu sprawdzać, czy dziecko słyszy: czy odwraca głowę w stronę dźwięku, reaguje na zmianę tonu głosu i na muzykę. Jeśli takich reakcji nie ma, warto zwrócić się do laryngologa i zbadać słuch.

031–2 lata

Drugi rok: okres wyrazu

Drugi rok życia mp.pl nazywa okresem wyrazu. Dziecko wymawia samogłoski i większość prostych spółgłosek (p, b, m, t, d, n), mówi pojedyncze wyrazy i wyrazy-zdania. Typowe jest skracanie słów do pierwszej sylaby lub końcówki: „ne” (nie), „da” (daj), „ampa” (lampa), a także używanie jednego słowa dla wielu osób lub rzeczy.

Do 2. roku dziecko zwykle pokazuje części ciała, wykonuje proste polecenia, używa wyrazów dźwiękonaśladowczych („hau-hau”) i zaczyna łączyć słowa: „mama daj!”.

Źródła podają różne liczby. W jednej odpowiedzi opublikowanej w mp.pl czytamy, że dzieci w wieku 18 miesięcy wypowiadają zazwyczaj 6 słów. Kanadyjski schemat kamieni milowych (Dosman i wsp., 2012), przetłumaczony w mp.pl, podaje, że do 18. miesiąca dziecko powinno mówić 15 słów, a do 2 lat 50 słów i zwroty dwuwyrazowe; to górne granice, a nie przeciętny wiek. Inna odpowiedź w mp.pl mówi o około 300 słowach u 2-latka.

042–3 lata

Trzeci rok: okres zdania

W 3. roku życia następuje ogromny postęp. Według mp.pl dziecko zaczyna używać pozostałych głosek, buduje zdania z podmiotem i orzeczeniem, zadaje pytania („A co to?”, „A po co?”), mówi swoje imię i zaczyna mówić „nie mam”, „nie dam”.

Zasób słów sięga według jednej strony mp.pl 800–1500 wyrazów, według innej około 1000. 3-latek posługuje się zdaniami kilkuwyrazowymi: według mp.pl pięciowyrazowymi, według schematu Dosman i wsp. co najmniej 3–4-wyrazowymi.

Wiele głosek brzmi jeszcze nieprawidłowo i, jak podkreśla mp.pl, nie powinno to niepokoić: „liba” zamiast ryba, „ciapka” zamiast czapka czy „lobot” zamiast robot to typowe uproszczenia. Według schematu Dosman i wsp. w wieku 2 lat mowa powinna być w 50% zrozumiała dla obcych osób, a w wieku 3 lat zrozumiała w 75%.

053–6 lat

Od 3 do 6 lat: doskonalenie mowy

Mp.pl opisuje okres od 3. do 7. roku jako czas intensywnego rozwoju sprawności językowych:

• 3–4 lata: dziecko powinno być rozumiane przez obcych, mówi coraz dłuższe zdania; często zastępuje trudne głoski sz, ż, cz, dż i r łatwiejszymi (s, z, c, dz, l). Może pojawić się rozwojowa niepłynność, czyli powtarzanie sylab i wyrazów.
• 4–5 lat: buduje zdania złożone, opowiada prostą historyjkę, niekiedy poprawnie wymawia sz, ż, cz, dż i r.
• 5–6 lat: mowa powinna być poprawna pod względem wymowy, wyraźna i zrozumiała, z prawidłowymi formami gramatycznymi.

Schemat Dosman i wsp. podaje, że w wieku 5 lat mowa powinna być zrozumiała w 100%. Mp.pl uznaje problemy z wymową, słownictwem lub rozumieniem u 6-latka za „ostatni dzwonek”, by zapobiec trudnościom w nauce. Więcej o konkretnych głoskach w poradnikach o rotacyzmie i seplenieniu międzyzębowym.

06Normy

Przeciętny wiek a górna granica

Różne liczby w źródłach wynikają częściowo z tego, co mierzą. Tabele szkoleniowe często podają medianę, czyli wiek, w którym umiejętność ma połowa dzieci. Schemat Dosman i wsp. celowo podaje najpóźniejszy udokumentowany wiek: jeśli dziecko nie osiągnęło danego kamienia milowego do tego wieku, zwykle oznacza to wyraźne opóźnienie i wymaga dalszej oceny.

Zaznaczono też, że standaryzowane testy przesiewowe są czulsze niż sam wywiad o kamieniach milowych. Schemat obejmuje pięć obszarów: dużą i małą motorykę, mowę i język, funkcje poznawcze i społeczno-emocjonalne.

07Sygnały

Co może wskazywać na opóźnienie mowy

W odpowiedzi opublikowanej w mp.pl wymieniono objawy mogące wskazywać na opóźniony rozwój mowy:

• późne pojawienie się gaworzenia (norma: 6.–7. miesiąc) i pierwszych słów (norma: koniec 1. roku),
• ubogi zasób rozumianych i używanych słów pod koniec 2. roku,
• późne pojawienie się zdań prostych i złożonych (norma: koniec 3. roku),
• długo utrzymujące się błędy gramatyczne i wymowa dziecięca.

Mp.pl dodaje sygnały problemów ze słuchem: dziecko podgłaśnia telewizor, nie reaguje na dzwonek telefonu, często choruje na infekcje gardła i uszu, oddycha przez otwartą buzię lub chrapie. Według tego samego źródła opóźnienie rozwoju mowy dotyczy 6–12% dzieci, a chłopców dwukrotnie częściej. Szerzej opisujemy to w poradniku o opóźnionym rozwoju mowy.

08Logopeda

Kiedy do logopedy i co się bada

Źródła różnią się w tym, kiedy zacząć działać. Mp.pl radzi skonsultować się z laryngologiem i logopedą już w 4.–6. miesiącu, jeśli niemowlę nie reaguje na dźwięki ani nie gaworzy. Jedna z odpowiedzi w mp.pl podaje jako zalecany moment konsultacji 2. rok życia u dziewczynek i do 3. roku u chłopców. Inna, dotycząca 20-miesięcznego dziecka, uspokaja: jeśli słuch jest prawidłowy, a dziecko rozumie, co się do niego mówi, i wykonuje proste polecenia, nie ma powodu do niepokoju.

Gdy niepokój się utrzymuje, ocena jest wielopłaszczyznowa. Mp.pl wymienia badanie laryngologiczne z oceną narządów mowy, badanie słuchu odpowiednie do wieku, ocenę wzroku, rozwoju intelektualnego, neurologiczną i ocenę artykulacji.

Proste opóźnienie rozwoju mowy, przy prawidłowym słuchu, wzroku i rozwoju umysłowym, dotyczy według mp.pl około 3% przedszkolaków i wymaga terapii logopedycznej. Opóźnienie mowy ma zwykle dobre rokowanie. W naszej poradni logopedii w Bilbao oceniamy rozwój mowy dzieci (wizyty po hiszpańsku).

09W domu

Jak wspierać rozwój mowy

Mp.pl radzi rodzicom i opiekunom:

• dużo mówić do dziecka prostymi słowami i krótkimi zdaniami, opowiadać o codziennych czynnościach,
• nie zdrabniać i nie zniekształcać wyrazów, bo dziecko uczy się przez naśladowanie,
• codziennie czytać książeczki dostosowane do wieku, śpiewać i powtarzać krótkie wierszyki,
• gdy dziecko powie słowo nieprawidłowo, powtórzyć je poprawnie, ale nie zmuszać do powtarzania,
• mówić wolno i wyraźnie, twarzą do dziecka, by widziało ruchy ust,
• nie stosować zbyt długo smoczka-gryzaczka, który blokuje ruchy języka.

Warto też obserwować rozwój z pomocą tabeli w „Książeczce zdrowia dziecka” i nie pomijać okresowych wizyt u lekarza.

10Podsumowanie

W skrócie

• Gaworzenie pojawia się zwykle między 6. a 12. miesiącem, pierwsze słowa około 12. miesiąca.
• Około 2. roku dziecko zaczyna łączyć słowa; w 3. roku buduje zdania.
• Uproszczenia głosek, np. „l” zamiast „r”, są w wieku 3–4 lat normalne.
• W wieku 5–6 lat mowa powinna być wyraźna i zrozumiała.
• Źródła podają różne liczby słów, bo jedne opisują przeciętny wiek, a inne górną granicę.
• Przy braku reakcji na dźwięki, braku gaworzenia lub kłopotach z rozumieniem trzeba zbadać słuch i skonsultować się ze specjalistą.