Utrata węchu: skąd się bierze i co można zrobić

01Definicje

Czym są zaburzenia węchu

Mp.pl wyjaśnia, że węch ostrzega przed niebezpiecznymi substancjami, takimi jak dym czy trujący gaz, pomaga ocenić świeżość jedzenia, uczestniczy w wydzielaniu śliny i soku żołądkowego oraz w odczuwaniu smaku. Mp.pl rozróżnia:

• hiposmię, czyli osłabienie powonienia,
• anosmię, czyli całkowity brak węchu,
• parosmię, czyli nieprawidłowe odczuwanie zapachów,
• kakosmię, czyli odczuwanie szczególnie nieprzyjemnych, odrażających zapachów.

Według mp.pl istnieje około 200 potwierdzonych przyczyn zaburzeń węchu. Wynika to z długiej drogi nerwowej od receptora w błonie śluzowej nosa do kory mózgu. Neurony receptorowe żyją przeciętnie 30 dni, dlatego w niektórych warunkach ich funkcja może wrócić dzięki regeneracji.

02Nos i zatoki

Najczęstsze przyczyny: choroby laryngologiczne

Mp.pl podaje, że najczęstszą przyczyną zaburzeń węchu są choroby laryngologiczne. Utratę powonienia mogą powodować:

• infekcje górnych dróg oddechowych, w tym COVID-19 i grypa,
• alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa,
• zapalenie zatok przynosowych,
• polipy oraz guzy nosa i gardła,
• wady rozwojowe.

W odpowiedzi otolaryngologa w mp.pl wyodrębniono trzy największe grupy przyczyn: ostre infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych, przewlekłe choroby jam nosa i zatok przynosowych oraz urazy głowy. Mp.pl dodaje, że najlepiej czuje się zapachy przy lekko obrzękniętej i wilgotnej błonie śluzowej, a skrajnie obrzęknięta lub wysuszona śluzówka pogarsza węch. Więcej: polipy w nosie i przewlekłe zapalenie zatok.

03Infekcje

Utrata węchu po grypie, przeziębieniu i COVID-19

Mp.pl wyjaśnia, że po infekcji grypowej często pojawia się osłabienie lub brak węchu, rzadziej kakosmia. Infekcja może toksycznie uszkodzić nabłonek węchowy lub nitki węchowe, co może skutkować trwałym ubytkiem węchu. Częściej jednak zapachy nie docierają do pola węchowego z powodu obrzęku błony śluzowej i wydzieliny, a po poprawie stanu śluzówki wraca także smak.

W przeglądzie dotyczącym COVID-19, opublikowanym w mp.pl, opisano, że zaburzenia węchu i smaku pojawiają się wcześnie i są częstsze niż w innych infekcjach górnych dróg oddechowych, a niekiedy utrzymują się długo po ustąpieniu objawów oddechowych. W cytowanym tam badaniu z rezonansem magnetycznym u 20 chorych anosmia u większości ustąpiła po miesiącu. Metaanaliza w BMJ objęła 3699 pacjentów z 18 badań: węch odzyskało 74,1% po 30 dniach, 85,8% po 60, 90,0% po 90 i 95,7% po 180 dniach, a trwałe zaburzenia oszacowano na 5,6%.

04Inne przyczyny

Urazy, leki, choroby ogólne i wiek

Według mp.pl wśród przyczyn neurologicznych najczęstsze są urazy czaszkowo-mózgowe. Do zaburzeń węchu dochodzi u około 10–20% osób poszkodowanych w wypadkach komunikacyjnych, a powonienie wraca u 30–40% pacjentów. Jeśli utrata węchu trwa ponad rok po urazie, uważa się ją za nieodwracalną. Inne przyczyny wymieniane przez mp.pl to:

• narażenie na toksyczne substancje, pyły i dym tytoniowy,
• niektóre leki na nadciśnienie i padaczkę, długo stosowane antybiotyki oraz przewlekle przyjmowane donosowo glikokortykosteroidy lub glukonian cynku,
• cukrzyca, marskość wątroby i niedoczynność tarczycy,
• w odpowiedzi otolaryngologa także astma, choroby tarczycy i przytarczyc, niedobór witaminy B₁₂ i cynku,
• starzenie się, które może zmieniać nawyki żywieniowe i pogarszać stan odżywienia.

Mp.pl zaznacza, że zaburzenia węchu występują u około 90% chorych na chorobę Parkinsona i mogą być jednym z jej wczesnych objawów, a w chorobie Alzheimera czasem już w fazie przedklinicznej. Rzadko przyczyną jest wolno rosnący guz przedniego dołu czaszki, zwykle z jednostronną utratą węchu.

05Diagnostyka

Jak lekarz ocenia węch

Według mp.pl w praktyce wystarczają badania odróżniania i identyfikowania zapachów. Pacjent z zamkniętymi oczami wącha znaną substancję, np. kawę lub olejek miętowy, osobno każdym nozdrzem, podczas gdy drugie jest zamknięte palcem. Nie bada się węchu silnie drażniącymi substancjami, takimi jak amoniak, bo pobudzają one nerw trójdzielny.

Lekarz pyta o przebytą infekcję, przewlekłe zapalenie zatok, urazy, choroby ogólne oraz leki przyjmowane obecnie i w przeszłości. Mp.pl wymienia dalsze kroki:

• badanie laryngologiczne, w odpowiedzi otolaryngologa także endoskopię jam nosa i przesiewowe testy węchowe,
• tomografię komputerową zatok, która wykrywa polipy, zmiany zapalne i nowotworowe,
• rezonans magnetyczny głowy u wszystkich chorych, u których utraty węchu nie tłumaczy uraz, zabieg ani inna rozpoznana choroba,
• EEG, gdy zaburzenia węchu mogą być objawem napadu padaczkowego.

06Leczenie

Leczenie zależy od przyczyny

Mp.pl podkreśla, że rokowanie zależy od przyczyny i od tego, czy można ją usunąć lub leczyć. W odpowiedzi otolaryngologa w mp.pl opisano:

• leczenie operacyjne guzów, polipów i zmian przerostowych w nosie,
• uzupełnianie cynku przy jego niedoborze,
• w zapaleniu zatok sitowych doustne glikokortykosteroidy przez około 3 tygodnie w malejących dawkach, a przy poprawie kontynuację lekami donosowymi; bez poprawy należy rozważyć operację poprzedzoną analizą tomografii,
• ostrożność przy długim leczeniu steroidami ze względu na liczne działania niepożądane.

Po grypie mp.pl opisuje krótki kurs doustnych steroidów z możliwą kontynuacją leku donosowego, witaminy z grupy B, ograniczenie substancji drażniących oraz nawilżanie otoczenia i płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej, po wywiadzie i ocenie laryngologicznej. Mp.pl zaznacza też, że w wielu przypadkach medycyna bywa bezsilna.

07Trening

Trening węchowy krok po kroku

Mp.pl podaje, że u osób z zaburzeniami węchu po infekcji wirusowej pomocny może być trening węchowy, który sprzyja powrotowi węchu przy utrzymujących się objawach. Według mp.pl trening zwykle wygląda tak:

• co najmniej cztery różne, wyraźne i silne zapachy, np. kwiatowy (róża) i owocowy (cytryna),
• głębokie wąchanie każdego przez 10 sekund,
• dwa razy dziennie,
• przez co najmniej 12 tygodni, optymalnie 24–36 tygodni.

Trening można wykonywać samodzielnie w domu, z gotowym zestawem albo olejkami eterycznymi. Metaanaliza 13 badań wykazała korzystny wpływ treningu na identyfikację, rozróżnianie i próg wyczuwania zapachów, a w podsumowaniu zaznaczono, że trening warto rozważyć jako uzupełnienie lub alternatywę innych metod.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Źródła nie są zgodne we wszystkich punktach:

• Steroidy donosowe: w artykule o objawach mp.pl podaje, że przewlekle przyjmowane donosowo glikokortykosteroidy mogą szkodzić węchowi, a w odpowiedziach otolaryngologa lek donosowy pojawia się jako kontynuacja leczenia po grypie i w zapaleniu zatok. Decyzję podejmuje lekarz.
• Czas powrotu po COVID-19: w badaniu opisanym w mp.pl anosmia u większości ustąpiła po miesiącu, a metaanaliza w BMJ podaje stopniowy powrót do 180 dni i szacuje trwałe zaburzenia na 5,6%, z zaznaczeniem, że może to być wartość zaniżona.
• Czas treningu: mp.pl zaleca co najmniej 12 tygodni, optymalnie 24–36, a metaanaliza wskazuje, że czas treningu wpływał na jego skuteczność tylko w części testów.
• Pierwszy lekarz: mp.pl kieruje najpierw do lekarza rodzinnego, a w odpowiedzi otolaryngologa podkreślono pełne badanie laryngologiczne, a przy braku przyczyny laryngologicznej także konsultację neurologiczną.

10W skrócie

Najważniejsze informacje

• Utrata węchu najczęściej wynika z chorób nosa i zatok lub przebytej infekcji.
• Po infekcji, gdy węch stopniowo wraca, zwykle nie ma powodu do niepokoju.
• Gdy zaburzenia trwają kolejne tygodnie, pojawiają się bez infekcji lub jednostronnie, potrzebna jest konsultacja.
• Leczenie zależy od przyczyny: od leków i zabiegu po trening węchowy.
• Trening węchowy to co najmniej 4 zapachy, 2 razy dziennie, przez minimum 12 tygodni.
• Po urazie głowy brak węchu przez ponad rok uważa się za trwały.