Lęki nocne u dzieci: objawy i jak reagować

01Definicja

Czym są lęki nocne

Według mp.pl lęki nocne to najbardziej burzliwa parasomnia z grupy zaburzeń wybudzenia. Polegają na nagłym wybudzeniu z głębokiego snu, któremu towarzyszą przeraźliwy krzyk, płacz, pobudzenie i silny lęk.

Atak kończy się samoistnie wybudzeniem ze snu. Osoba, która go przeżyła, jest wtedy zdezorientowana i zagubiona, nie pamięta, co się działo ani że cierpiała, i bywa zaskoczona troską domowników.

02Mechanizm

Dlaczego dotyczą głównie dzieci

Mp.pl zalicza lęki nocne, razem z wybudzeniem z dezorientacją i somnambulizmem, do zaburzeń wybudzenia, bo mają podobny mechanizm. Zaczynają się w głębokim śnie NREM (sen wolnofalowy). Gdy w tej fazie dochodzi do wzbudzenia, często nie następuje pełne przebudzenie, ale pojawiają się nieprawidłowe zachowania pokryte niepamięcią.

Zaburzenia wybudzenia są typowe dla dzieciństwa, bo dzieci spędzają znacznie więcej czasu w głębokim śnie niż dorośli. Mogą się też wiązać z niedoborem snu i ze stanami, które zaburzają ciągłość snu, np. z przewlekłym stresem, zaburzeniami psychicznymi, substancjami tłumiącymi układ nerwowy czy zaburzeniami oddychania w czasie snu.

03Objawy

Jak wygląda lęk nocny

Według mp.pl osoba w trakcie lęku nocnego:

• siedzi w łóżku i krzyczy, płacze, jest pobudzona,
• nie reaguje na bodźce z zewnątrz, także na próby uspokojenia,
• silnie się poci i szybko oddycha,
• rzadziej próbuje uciec z łóżka albo walczy z osobami, które przychodzą z pomocą, co może skończyć się zranieniem.

Przegląd Leung i wsp. (2020) opisuje typowy atak u dziecka podobnie: dziecko nagle się budzi, siada lub wyskakuje z łóżka, krzyczy z przerażenia, jest zdezorientowane i mówi chaotycznie. Ma przyspieszone tętno i oddech, poci się, ma zaczerwienioną twarz i rozszerzone źrenice. Trudno je dobudzić i uspokoić; zwykle nie budzi się w pełni i wraca do spokojnego snu, a rano nie pamięta ataku.

04Wiek

W jakim wieku i jak często

Mp.pl podaje, że lęki nocne występują u około 3% dzieci w wieku 4–12 lat, a u dorosłych u około 1%.

Według przeglądu Leung i wsp. lęki nocne zdarzają się u 1–6,5% dzieci w wieku 1–12 lat, zwykle między 4. a 12. rokiem życia, najczęściej w wieku 5–7 lat. Dokładna przyczyna nie jest znana; jako możliwe czynniki autorzy wymieniają czynniki rozwojowe, środowiskowe, organiczne, psychologiczne i genetyczne.

05Koszmary

Lęki nocne a koszmary senne

Według mp.pl najważniejsza różnica polega na tym, że w czasie koszmaru sennego człowiek przeżywa żywe, złożone marzenie senne, którego treść pamięta po przebudzeniu. Po lęku nocnym nic się nie pamięta.

Koszmary należą do parasomnii związanych ze snem REM i pojawiają się w innej fazie snu niż lęki nocne. Mp.pl podaje, że koszmary o nasileniu istotnym klinicznie ma szacunkowo 10–50% dzieci w wieku 3–5 lat.

Do tej samej grupy co lęki nocne należą wybudzenie z dezorientacją, częste u dzieci poniżej 5. roku życia, z bezcelowym poruszaniem się w łóżku i niepohamowanym płaczem, oraz somnambulizm, który zdarza się u mniej więcej co trzeciego dziecka w wieku 4–8 lat.

06Padaczka

Lęki nocne a padaczka

Według mp.pl ważne jest odróżnienie zaburzeń wybudzenia od napadów padaczkowych, które wymagają leczenia. Za zaburzeniem wybudzenia przemawia to, że:

• pojawia się tylko w głębokim śnie, czyli w pierwszej połowie nocy, najczęściej 60–90 minut po zaśnięciu,
• ruchy są złożone i różnorodne, a nie powtarzalne,
• zwykle zdarza się raz w ciągu nocy i często trwa dłużej niż 2 minuty,
• nigdy nie występuje w dzień, w czuwaniu,
• nie ma przygryzienia języka, zmoczenia się ani drgawek, a wynik EEG jest prawidłowy.

Badanie snu (polisomnografia) zwykle nie jest potrzebne. Zaleca się je przy nietypowym przebiegu albo przy podejrzeniu zaburzeń oddychania w czasie snu.

07Jak reagować

Jak reagować w czasie ataku

Przegląd Leung i wsp. zaleca unikać prób przerywania lęku nocnego. Mp.pl podobnie radzi przy somnambulizmie, innym zaburzeniu wybudzenia: nie przerywać ataku, bo wybudzona osoba jest zdezorientowana i może zachować się nieprzewidywalnie, a wędrującą osobę ostrożnie i delikatnie skierować z powrotem do łóżka.

Według mp.pl lęk nocny rzadziej prowadzi do prób ucieczki z łóżka lub do walki z osobami, które przychodzą z pomocą, co może skończyć się zranieniem. Przy atakach somnambulizmu mp.pl zaleca dodatkowo zabezpieczyć sypialnię: zamknąć okna i zasłonić je ciężką kotarą, zabezpieczyć drzwi i usunąć z podłogi przy łóżku przedmioty, o które można się przewrócić lub skaleczyć.

08Co pomaga

Co pomaga zapobiegać lękom nocnym

Według mp.pl osoby z zaburzeniami wybudzenia powinny wydłużyć czas snu; zaleca się też 20–30-minutową drzemkę w ciągu dnia. Dłuższy sen i drzemka sprawiają, że sen nocny jest płytszy, a ryzyko ataków wyraźnie maleje. Trzeba też ograniczać czynniki, które zaburzają ciągłość snu: przy przewlekłym stresie wskazane są techniki relaksacyjne, a zaburzenia oddychania w czasie snu należy leczyć.

Przegląd Leung i wsp. podkreśla dobrą higienę snu i odpowiednie warunki do spania, bo niedobór snu sprzyja lękom nocnym. Przy częstych atakach często skuteczne jest budzenie dziecka mniej więcej pół godziny przed porą, o której zwykle pojawia się lęk. W większości przypadków nie ma swoistego leczenia poza uspokojeniem i edukacją rodziców.

W naszej poradni psychologicznej w Bilbao pomagamy rodzinom zrozumieć lęki nocne i zadbać o rytm snu dziecka (wizyty po hiszpańsku).

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

• Jak często: mp.pl podaje około 3% dzieci w wieku 4–12 lat; przegląd Leung i wsp. szacuje 1–6,5% dzieci w wieku 1–12 lat.
• Leki: według mp.pl leczenie farmakologiczne nie jest wskazane, gdy ataki są rzadkie i niezbyt burzliwe; przy częstych, nasilonych atakach z ryzykiem zranienia można wieczorem stosować małe dawki leków z grupy pochodnych benzodiazepiny, które mogą uzależniać i pogarszać funkcjonowanie intelektualne w ciągu dnia, a inne możliwości to leki przeciwdepresyjne. Przegląd dotyczący dzieci uznaje leczenie farmakologiczne za zwykle niepotrzebne i dopuszcza krótkotrwałe podawanie leku z grupy benzodiazepin przed snem tylko przy częstych, ciężkich atakach lub gdy zaburzają funkcjonowanie dziecka.
• Budzenie przed atakiem: przegląd uważa budzenie dziecka około pół godziny przed spodziewanym atakiem za często skuteczne przy częstych lękach nocnych. Artykuł mp.pl o parasomniach nie wymienia tej metody przy lękach nocnych.
• Przebieg: według przeglądu większość dzieci wyrasta z lęków nocnych do późnej adolescencji; mp.pl podaje, że u dorosłych zdarzają się u około 1% osób.

10Podsumowanie

W skrócie

• Lęki nocne to nagłe wybudzenia z głębokiego snu z krzykiem, płaczem i silnym lękiem.
• Dotyczą głównie dzieci, według przeglądu najczęściej w wieku 5–7 lat.
• Dziecko nie reaguje na uspokajanie, a rano nie pamięta ataku; po koszmarze sennym treść snu się pamięta.
• Przegląd zaleca nie przerywać ataku.
• Pomaga dłuższy sen, dobra higiena snu, a przy częstych atakach budzenie przed spodziewaną porą.
• Według obu źródeł leki zwykle nie są potrzebne; rozważa się je tylko przy częstych, nasilonych atakach.