Bruksizm: objawy, przyczyny i leczenie

01Co to jest

Czym jest bruksizm

Lek. stom. Magdalena Kuźnik wyjaśnia w mp.pl, że bruksizm to mimowolna, powtarzalna aktywność mięśni żucia. Nazwa pochodzi z greckiego słowa oznaczającego zgrzytanie zębami. Wyróżnia się bruksizm dzienny i nocny, a także pierwotny, gdy nie da się ustalić przyczyny, i wtórny, gdy można wskazać czynnik wywołujący.

Lek. stom. Błażej Szczerbaniewicz dodaje w wywiadzie dla mp.pl, że bruksizm dzienny wiąże się zwykle z zaciskaniem zębów i jest dwa razy częstszy niż nocny, w którym przeważa zgrzytanie.

Międzynarodowy konsensus ekspertów (Lobbezoo i wsp., 2018) proponuje, by u osób poza tym zdrowych traktować bruksizm nie jako chorobę, ale jako zachowanie, które może być czynnikiem ryzyka pewnych dolegliwości.

02Częstość

Jak często występuje

Dane w źródłach się różnią. Według artykułu lek. stom. Kuźnik bruksizm dotyczy 8–10% dorosłych, najczęściej osób w wieku 25–45 lat, ze szczytem w wieku 18–29 lat; po 65. roku życia jest dużo rzadszy. Kobiety częściej doświadczają bruksizmu, szczególnie dziennego zaciskania zębów.

Lek. stom. Szczerbaniewicz podaje inne szacunki: około 20% dzieci, 12–15% dorosłych do 50. roku życia i 5–7% osób po pięćdziesiątce.

Oba źródła zgadzają się, że wiele osób nie jest świadomych tego, że zaciska lub zgrzyta zębami.

03Przyczyny

Przyczyny bruksizmu

Według mp.pl bruksizm z reguły wiąże się z napięciem i stresem. Wśród innych przyczyn wymienia przyjmowanie narkotyków, picie dużej ilości napojów z kofeiną, leki przeciwdepresyjne, chorobę Parkinsona, uraz mózgu i uwarunkowania genetyczne.

Lek. stom. Szczerbaniewicz opisuje w bruksizmie wtórnym triadę przyczyn: zaburzenia oddychania, choroby przewodu pokarmowego, np. refluks żołądkowo-przełykowy, oraz długotrwałe przyjmowanie niektórych leków przeciwdepresyjnych. W tym samym wywiadzie podano, że środki odurzające, np. amfetamina czy kokaina, pobudzają korę ruchową nawet przez tydzień po jednej dawce.

Szczególnie zagrożone są osoby z problemami z oddychaniem, m.in. z cofniętą żuchwą, oddychające przez usta czy z przerośniętymi migdałkami podniebiennymi.

04Objawy

Objawy bruksizmu

Mp.pl wymienia jako charakterystyczne:

• męczące bóle głowy i szumy uszne,
• nadwrażliwość zębów, startą powierzchnię żującą i uszkodzone szkliwo,
• masywniejszą, bardziej kwadratową żuchwę z powodu napięcia mięśni,
• napięcie w okolicy żuchwy, bóle karku i pleców, napięcie w okolicy barków,
• częstsze stany zapalne w jamie ustnej i krwawienie z dziąseł.

Przy mimowolnym zaciskaniu siła nacisku może być nawet 10 razy większa niż podczas żucia. Lek. stom. Szczerbaniewicz zaznacza jednak, że samo zaciskanie czy trudności z otwieraniem ust nie muszą oznaczać bruksizmu; dla stomatologa świadczy o nim zniszczenie zębów. Starcie zębów mogą też powodować kwasy, np. z napojów gazowanych.

05Diagnoza

Jak rozpoznaje się bruksizm

Z bruksizmem mp.pl kieruje przede wszystkim do stomatologa. Lekarz zbiera wywiad, a potem bada staw skroniowo-żuchwowy, mięśnie żucia, zęby, język i policzki.

W razie potrzeby wykonuje się badania dodatkowe: polisomnografię, czyli zapis czynności organizmu podczas snu, oraz elektromiografię (EMG), oceniającą aktywność mięśni, m.in. mięśni żucia. Lek. stom. Szczerbaniewicz wskazuje polisomnografię jako badanie, które pozwala potwierdzić bruksizm.

Konsensus Lobbezoo i wsp. dopuszcza zarówno metody bez aparatury, przede wszystkim zgłaszanie objawów przez samego pacjenta, jak i badania instrumentalne, głównie EMG.

06Leczenie

Szyna, stres i fizjoterapia

Mp.pl opisuje leczenie bruksizmu jako trudne i wielotorowe. Ponieważ ważną rolę odgrywa stres, często zaleca się wizytę u psychologa, psychoterapię oraz naukę odreagowania napięcia: relaks, sport, medytację czy trening autogenny Schultza.

Bardzo często potrzebna jest odciążająca szyna relaksacyjna, dobierana przez stomatologa i zakładana na noc. Chroni zęby przed ścieraniem, ale według mp.pl działa doraźnie i nie usuwa przyczyny. Przegląd Cochrane (Macedo i wsp., 2007) nie znalazł wystarczających dowodów, że szyna skutecznie leczy bruksizm nocny, choć może przynosić korzyść w zakresie ścierania zębów.

Rozluźnieniu mięśni żwaczy służy fizjoterapia stomatologiczna, najczęściej terapia manualna i masaż. W domu można masować okrężnymi ruchami palców policzki (mięsień żwacz) i skronie (mięsień skroniowy), przytrzymując ucisk w najbardziej napiętym miejscu, aż mięsień się rozluźni.

07Toksyna i leki

Toksyna botulinowa i leki

Mp.pl opisuje stosowanie toksyny botulinowej typu A: wstrzyknięta cienką igłą w wybrane mięśnie zmniejsza ich napięcie i intensywność tarcia zębów. Zabieg trzeba powtarzać co 3–6 miesięcy.

Leki, m.in. z grupy benzodiazepin, przeciwdrgawkowe, przeciwdepresyjne lub zwiotczające mięśnie, przepisuje lekarz tylko w niektórych przypadkach.

Lek. stom. Szczerbaniewicz zaznacza, że dziś nie ma metody, która pozwalałaby wyleczyć bruksizm. Dostępne działania to m.in. leczenie zaburzeń oddychania, np. prostowanie przegrody nosa, reedukacja oddychania i połykania oraz stomatologiczne zabezpieczenie zębów przed dalszym zniszczeniem. W bruksizmie dziennym pomocne bywają aplikacje, które kilkanaście–kilkadziesiąt razy dziennie przypominają o sprawdzeniu ułożenia żuchwy i napięcia mięśni.

08Dzieci

Bruksizm u dzieci

Lek. stom. Szczerbaniewicz zwraca uwagę, że dzieci z bruksizmem z reguły się nie wysypiają, chrapią, mogą mieć moczenie nocne i problemy z nauką. Jako ważny okres leczenia dzieci z problemami z oddychaniem wskazuje wiek 4–11 lat. Więcej o chrapaniu przeczytasz w poradniku chrapanie.

Prof. Dorota Olczak-Kowalczyk z Zakładu Stomatologii Dziecięcej WUM wyjaśnia w mp.pl, że diagnostykę i leczenie trzeba rozpocząć, gdy bruksizm jest nasilony i długo się utrzymuje, by nie dopuścić do zniszczenia zębów, przerostu mięśni żwaczy, zmian w stawach skroniowo-żuchwowych i przetrwania nawyku do dorosłości.

W okresie zębów mlecznych i mieszanych leczenie stomatologiczne jest potrzebne przy znacznym starciu zębów i powtarzających się urazach błony śluzowej jamy ustnej. Widoczne starcie pierwszych stałych zębów trzonowych („szóstek”) i brzegów stałych siekaczy świadczy o utrzymującym się zgrzytaniu i konieczności leczenia.

09Skutki

Skutki nieleczonego bruksizmu i gdzie szukać pomocy

Mp.pl wymienia jako możliwe skutki ból twarzy i głowy, ścieranie, pękanie i łamanie zębów, odciski zębów na języku, odsłonięte szyjki zębów, ubytki, uszkodzenie protez i odbudów, trzaski i przeskakiwanie żuchwy przy szerokim otwieraniu ust oraz przygryzanie policzków i języka.

Pierwszym specjalistą jest stomatolog. Gdy bruksizmowi towarzyszy chrapanie, oddychanie przez usta lub zaburzenia snu, warto ocenić drogi oddechowe; więcej w poradniku bezdech senny.

W naszej poradni w Bilbao laryngolog ocenia drogi oddechowe i może rozważyć leczenie toksyną botulinową, a psycholog pomaga radzić sobie ze stresem (wizyty po hiszpańsku).

10Podsumowanie

W skrócie

• Bruksizm to mimowolne zaciskanie (częściej w dzień) lub zgrzytanie zębami (częściej w nocy).
• Szacunki częstości się różnią: od 8–10% do 12–15% dorosłych; często dotyczy też dzieci.
• Sprzyjają mu stres, zaburzenia oddychania, refluks, kofeina, niektóre leki i używki.
• Typowe są bóle głowy, napięcie żuchwy i starte zęby.
• Szyna chroni zęby, ale nie usuwa przyczyny; pomagają redukcja stresu i fizjoterapia, w wybranych przypadkach toksyna botulinowa.
• U dzieci z chrapaniem i złym snem warto ocenić drogi oddechowe.