Ból kości ogonowej: skąd się bierze i jak go łagodzić

01Anatomia

Czym jest kość ogonowa

Mp.pl opisuje kość ogonową (guziczną) jako ostatni odcinek kręgosłupa, położony poniżej kości krzyżowej. Składa się z 3–5 kręgów guzicznych, a jej dolna część zwykle zakrzywia się do przodu, w stronę miednicy.

Do kości krzyżowej i ogonowej przyczepiają się mięśnie i więzadła, które wspierają dno miednicy i uczestniczą w kontroli wypróżnień. Dlatego, jak podaje mp.pl, ból może promieniować w kierunku dna miednicy. Więcej o tej okolicy: mięśnie dna miednicy.

02Częstość

U kogo występuje

Według mp.pl ból kości ogonowej:

• najczęściej dotyczy młodzieży i dorosłych, rzadziej dzieci,
• jest znacznie rzadszy niż ból krzyża, czyli ból w odcinku lędźwiowo-krzyżowym,
• występuje pięć razy częściej u kobiet niż u mężczyzn, co wiąże się z urazami podczas porodu i z tym, że kość ogonowa jest u kobiet położona bardziej z tyłu,
• częściej występuje przy otyłości, co może wynikać ze zmiany sposobu siedzenia lub większego obciążenia tej okolicy.

O bólu w wyższych odcinkach kręgosłupa piszemy w poradniku ból w odcinku lędźwiowym.

03Przyczyny

Przyczyny bólu kości ogonowej

Mp.pl podaje, że najczęstszą przyczyną jest uraz. Wymienia:

• upadek do tyłu na pośladki na twardą powierzchnię, ze stłuczeniem, złamaniem lub zwichnięciem kości ogonowej,
• przeciążenie, czyli powtarzające się drobne urazy przy długim siedzeniu, zwłaszcza ze złą postawą, na twardym lub źle dopasowanym siedzeniu (np. w samolocie, samochodzie) albo na wąskim siodełku roweru,
• uraz podczas porodu, szczególnie trudnego lub z użyciem kleszczy, a także nacisk w półleżącej pozycji porodowej,
• ostrogę kostną na grzbietowej powierzchni kości ogonowej,
• niestabilność, czyli nadmierną sztywność lub ruchomość stawu krzyżowo-guzicznego,
• chorobę zwyrodnieniową stawów.

Mp.pl wymienia też somatyzację, czyli ból na tle psychicznym, np. przy depresji, oraz przyczyny w sąsiednich tkankach, takie jak torbiel włosowa czy napadowy ból odbytu. Czasem przyczyny nie udaje się ustalić.

04Objawy

Jak boli kość ogonowa

Według mp.pl ból kości ogonowej jest zwykle dobrze zlokalizowany: odczuwa się go dokładnie w okolicy kości ogonowej, która jest też tkliwa przy dotyku. Typowe cechy:

• nasilenie podczas siedzenia, zwłaszcza przy odchylaniu się do tyłu,
• u części osób zaostrzenie przy wstawaniu z pozycji siedzącej,
• ból podczas wypróżnienia lub stosunku płciowego,
• promieniowanie w kierunku dna miednicy,
• u kobiet nasilenie przed miesiączką lub w jej trakcie.

05Złamanie

Złamanie i stłuczenie kości ogonowej

Mp.pl podaje, że do złamania dochodzi przy upadku na pośladki na twardą powierzchnię, podczas porodu, w sportach kontaktowych lub w wypadku komunikacyjnym. Ból zwykle nasila się przy siedzeniu i wypróżnieniu, czasem widoczny jest siniak.

Według mp.pl przy złamaniu:

• nie stosuje się unieruchomienia ani gipsu,
• leczenie polega na łagodzeniu bólu i unikaniu sytuacji, które go nasilają,
• operacja bywa konieczna rzadko, gdy oderwane odłamki nie mają szans na samoistne zrośnięcie,
• powrót do zdrowia trwa zwykle kilka tygodni, do około 12 tygodni, krócej u dzieci niż u osób starszych.

U dzieci ból kości ogonowej najczęściej wynika z upadku na pośladki i złamania lub pęknięcia wierzchołka kości albo samego stłuczenia.

06Rozpoznanie

Jak lekarz stawia rozpoznanie

Mp.pl opisuje, że lekarz pyta o okoliczności pojawienia się bólu, urazy i przeciążenia, np. długą jazdę na rowerze, a następnie bada pacjenta. Ponieważ ból jest zwykle dobrze zlokalizowany, ustalenie jego źródła nie jest trudne.

• gdy badanie dotykiem od zewnątrz nie daje pewności, może być potrzebne badanie przez odbyt,
• w razie wątpliwości lekarz kieruje na badania obrazowe, zwykle zdjęcie RTG,
• gdy ból towarzyszy innym dolegliwościom, potrzebne mogą być inne badania, zależnie od podejrzewanej przyczyny.

07Siedzenie

Jak siedzieć i jakie poduszki pomagają

Mp.pl zaleca ostrożność przy siedzeniu i unikanie sytuacji nasilających ból, np. siedzenia na twardych powierzchniach. Wskazówki:

• pochylać się do przodu, aby ciężar ciała spoczywał głównie na guzach kulszowych i tylnej górnej części ud,
• korzystać z poduszki typu „pączek”, czyli z otworem pośrodku,
• albo z poduszki typu „klin”, z wyciętą z tyłu częścią, która odciąża kość ogonową,
• u części osób ulgę przynoszą ciepłe okłady lub przykładanie lodu.

08Leczenie

Leki, zastrzyki i fizjoterapia

Według mp.pl leczenie jest stopniowane:

• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), chyba że rozpoznano złamanie; przy bardzo silnym bólu lekarz może zalecić silniejsze leki opioidowe,
• gdy to nie pomaga, zastrzyki ze środkiem miejscowo znieczulającym, samym lub z glikokortykosteroidem,
• fizjoterapia lub fizykoterapia, które niektórym osobom przynoszą ulgę.

W badaniu z losowym przydziałem u 102 osób z przewlekłym bólem kości ogonowej porównano trzy sesje manipulacji przez odbyt z fizjoterapią zewnętrzną o niskiej intensywności. Dobre wyniki były w grupie manipulacji około dwa razy częstsze (36% wobec 20% po miesiącu i 22% wobec 12% po 6 miesiącach), ale te różnice nie były istotne statystycznie, a efekt oceniono jako łagodny. Lepsze rokowanie wiązało się m.in. ze stabilną kością ogonową, krótszym czasem trwania bólu i urazową przyczyną.

W naszej poradni fizjoterapii w Bilbao oceniamy sposób siedzenia i dobieramy postępowanie przy bólu kości ogonowej (wizyty po hiszpańsku).

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Źródła nie są zgodne we wszystkich punktach:

• Rokowanie: mp.pl podaje, że większość osób może spodziewać się ustąpienia objawów w ciągu kilku tygodni, a w badaniu 115 dorosłych z bólem trwającym ponad 2 miesiące ból po 36 miesiącach nadal był znaczny lub zakończył się operacją u 51%. To różne grupy: badanie dotyczyło bólu przewlekłego.
• Zastrzyki: mp.pl proponuje je, gdy zawodzi leczenie podstawowe, a w tym samym badaniu zastrzyk z glikokortykosteroidem był leczeniem pierwszego rzutu w bólu przewlekłym, mimo to u ponad połowy objawy utrzymywały się po 3 latach.
• Fizjoterapia: mp.pl pisze, że niektórym osobom przynosi ulgę, a w badaniu z losowym przydziałem dobre wyniki po fizjoterapii zewnętrznej miało 20% osób po miesiącu i 12% po 6 miesiącach.
• Czas trwania: mp.pl i oba badania zgadzają się, że ból po urazie i krócej trwający ma lepsze rokowanie; w badaniu obserwacyjnym dłuższy czas trwania bólu wiązał się z gorszym wynikiem.

10W skrócie

Najważniejsze informacje

• Ból kości ogonowej najczęściej wynika z upadku na pośladki lub długiego siedzenia.
• Pięć razy częściej dotyczy kobiet; czynnikiem ryzyka jest otyłość.
• Złamania nie unieruchamia się; powrót do zdrowia trwa zwykle do około 12 tygodni.
• Pomagają poduszki „pączek” lub „klin” i pochylanie się do przodu przy siedzeniu.
• Przy przewlekłym bólu stosuje się zastrzyki i fizjoterapię, ale część osób ma dolegliwości latami.
• Gorączka, nocne poty, chudnięcie lub krwawienie mogą towarzyszyć rzadkim, poważnym przyczynom.