Alergia pokarmowa: objawy, rozpoznanie i dieta

01Co to jest

Czym jest alergia pokarmowa

Według Medycyny Praktycznej alergia pokarmowa to zespół powtarzalnych objawów, które u osób podatnych pojawiają się po zjedzeniu pokarmu, niekiedy w śladowej ilości, a u osób zdrowych nie wywołują żadnych dolegliwości.

Za reakcję alergiczną odpowiadają przeciwciała IgE skierowane przeciwko określonemu składnikowi pokarmu. Alergia pokarmowa ma podłoże dziedziczne, a jej wystąpienie u dziecka zwykle zapowiada rozwój alergicznego nieżytu nosa i astmy oskrzelowej.

02Alergeny

Najczęstsze alergeny pokarmowe

Według mp.pl dzieci najczęściej uczulają mleko krowie (1–5%) i jajka. U dorosłych najczęstsze alergeny to:

• ryby i owoce morza,
• orzechy,
• seler i pomidor,
• przyprawy,
• zboża i soja,
• cytrusy.

Wstrząs anafilaktyczny najczęściej wywołują orzeszki ziemne, sezam, seler, jajo kurze oraz ryby i krewetki.

03Objawy

Objawy alergii pokarmowej

Zjedzenie uczulającego pokarmu powoduje według Medycyny Praktycznej objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności, wymioty, kurczowy ból brzucha i biegunka, a także objawy innych chorób alergicznych, łącznie z atopowym zapaleniem skóry i wstrząsem anafilaktycznym.

Niektóre dzieci z alergią pokarmową mają nawracające zakażenia dróg oddechowych, są rozdrażnione i źle śpią. Ten sam pokarm może u różnych osób wywoływać różne objawy, np. u jednej biegunkę, a u innej wysypkę. Charakterystyczne jest złagodzenie objawów po wycofaniu pokarmu z diety i ich nawrót po jego ponownym wprowadzeniu.

04Postacie

Zespół alergii jamy ustnej i inne postacie

• Zespół alergii jamy ustnej: pojawia się przy alergii krzyżowej na pyłki i pokarmy. W Polsce najczęściej dotyczy osób uczulonych na pyłek brzozy, u których po kilku minutach od zjedzenia jabłka, marchwi, orzechów laskowych lub brzoskwiń pojawiają się świąd, grudki i obrzęk w jamie ustnej. Podobne objawy po pomidorach mogą mieć osoby uczulone na pyłki traw, a po bananach osoby uczulone na lateks.
• Zapalenie przewodu pokarmowego: alergia pokarmowa może powodować zapalenie błony śluzowej żołądka lub jelita, a nawet zarzucanie kwaśnej treści do przełyku.
• Wstrząs anafilaktyczny: to najgroźniejszy przejaw alergii pokarmowej. Szczególnie zagrożone są osoby chore na astmę. Niekiedy wstrząs wyzwala dopiero intensywny wysiłek fizyczny po zjedzeniu pokarmu.

05Nietolerancja

Alergia a nietolerancja i pseudoalergia

Od alergii pokarmowej trzeba według mp.pl odróżnić nietolerancję pokarmową, spowodowaną mechanizmami niealergicznymi, zwykle brakiem enzymu. Przykładem jest nietolerancja laktozy: niektóre osoby z nią mogą pić niewielkie ilości mleka i tolerują sery, jogurty i kefiry, co przy alergii na białko mleka krowiego jest niemożliwe. Więcej w poradniku o nietolerancji laktozy.

Objawy podobne do alergii mogą dawać też drobnoustroje i toksyny w żywności. Za pseudoalergię odpowiadają dodatki do żywności, np. konserwanty i barwniki, oraz naturalne składniki, takie jak histamina i tyramina. Zobacz też poradniki o nietolerancji histaminy i celiakii.

06Pilna pomoc

Kiedy wezwać pogotowie

Jeśli w czasie lub po zjedzeniu pokarmu odczuwasz dzwonienie w uszach, silne osłabienie, uczucie gorąca, mrowienie i świąd skóry lub bóle brzucha, Medycyna Praktyczna radzi natychmiast przerwać jedzenie.

• te objawy mogą zwiastować zagrażający życiu wstrząs anafilaktyczny,
• wezwij pogotowie ratunkowe (112),
• jeśli lekarz wcześniej przepisał ampułkostrzykawkę z adrenaliną, trzeba ją sobie podać.

Osoby zagrożone wstrząsem anafilaktycznym powinny nosić ampułkostrzykawkę przy sobie.

07Rozpoznanie

Jak rozpoznaje się alergię pokarmową

Najważniejszy jest według mp.pl wywiad: lekarz zapyta, jaki pokarm wywołuje objawy, po jakim czasie i w jakiej sytuacji się pojawiają oraz czy Ty lub Twoi krewni macie inne choroby alergiczne.

• próba prowokacyjna: najważniejsze badanie; pod kontrolą lekarza podaje się podejrzany pokarm i obserwuje objawy,
• dieta eliminacyjna: zanikanie objawów bez danego pokarmu i ich powrót po jego zjedzeniu potwierdzają alergię,
• testy skórne: wynik dodatni nie zawsze potwierdza alergię; ważniejszy jest wynik ujemny, który pozwala ją wykluczyć,
• IgE swoiste: oznacza się je we krwi; inne badania mają znaczenie pomocnicze.

08Leczenie

Dieta eliminacyjna i leczenie

Najważniejsze w leczeniu jest według Medycyny Praktycznej unikanie uczulającego pokarmu. Lekarz dobiera dietę eliminacyjną tak, aby pokrywała zapotrzebowanie na składniki odżywcze; zwykle stosuje się ją przez kilka lat. Prawidłowo prowadzona umożliwia dziecku normalny rozwój i chroni przed niedoborami.

• dietę wspomaga się czasem lekami, ale żaden lek nie będzie skuteczny bez diety,
• warto czytać etykiety, bo producenci coraz częściej informują o śladowych ilościach np. orzechów, soi i sezamu,
• niektóre alergeny, np. w owocach, uczulają tylko w surowych pokarmach, a inne nadal; para znad gotowanej ryby może wywołać objawy przy nasilonej alergii,
• bezpieczniejsze są posiłki przygotowane w domu niż w restauracji.

Jeśli podejrzewasz u siebie lub dziecka alergię pokarmową, skonsultuj się z lekarzem; w ułożeniu zbilansowanej diety eliminacyjnej może pomóc dietetyk. Zobacz też dział dietetyki.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i wytyczne Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI) dotyczące rozpoznawania alergii pokarmowej IgE-zależnej (Santos, 2023) różnią się szczegółowością:

• Próba prowokacyjna: oba źródła uznają doustną próbę prowokacyjną za najważniejsze badanie; według wytycznych należy ją wykonać, gdy wyniki są niejednoznaczne, a w większości przypadków wystarcza próba otwarta.
• Testy: wytyczne opisują oprócz testów skórnych i IgE swoistych także test aktywacji bazofilów i badanie IgE na składniki alergenów. Według wytycznych testy dobrze potwierdzają np. alergię na orzeszki ziemne i nerkowca, a gorzej np. na pszenicę i soję.
• Kontrola u dzieci: mp.pl uważa, że badania kontrolne mają niewielką wartość. Wytyczne zalecają okresową ponowną ocenę dzieci, aby po nabyciu tolerancji przywrócić pokarm do diety.

10W skrócie

Najważniejsze o alergii pokarmowej

• Prawdziwa alergia pokarmowa dotyczy 4–8% dzieci i 2–4% dorosłych.
• Dzieci najczęściej uczulają mleko krowie i jajka.
• Objawy mogą dotyczyć przewodu pokarmowego, skóry i dróg oddechowych.
• Objawy wstrząsu anafilaktycznego wymagają wezwania pogotowia (112).
• Najważniejszym badaniem jest próba prowokacyjna pod kontrolą lekarza.
• U 85% dzieci alergia na białko mleka krowiego zanika do 3. roku życia.