Celiakia: objawy, rozpoznanie i dieta bezglutenowa

01Co to jest

Czym jest celiakia

Mp.pl opisuje celiakię (chorobę trzewną) jako przewlekłą, wielonarządową chorobę autoimmunologiczną. U osób z predyspozycją genetyczną gluten, czyli białko pszenicy, żyta i jęczmienia, powoduje zanik kosmków jelitowych. To wypustki błony śluzowej, które wchłaniają składniki odżywcze, dlatego skutkiem są zaburzenia wchłaniania, niedożywienie i niedobory.

Utrata tolerancji glutenu może nastąpić w każdym wieku. Czynnikiem wyzwalającym bywa np. zakażenie żołądkowo-jelitowe, leki lub operacja. Ujawnienie choroby mogą przyspieszyć też ciąża czy biegunka podróżnych.

Lek. Magdalena Przybylska-Feluś ze Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie przypomina w mp.pl, że z celiakii się nie wyrasta i można ją rozpoznać także w wieku dorosłym, a nawet podeszłym.

02Częstość

Jak często występuje i kto jest w grupie ryzyka

Dane różnią się w zależności od źródła. Główny artykuł mp.pl podaje, że w krajach zachodnich celiakia występuje u około 0,6% osób, a przeciwciała stwierdza się u około 1% populacji. W innym artykule mp.pl mowa o około 1% populacji. Kobiety chorują dwukrotnie częściej niż mężczyźni, a w ponad 70% przypadków rozpoznanie stawia się po 20. roku życia.

Według mp.pl ryzyko jest większe u:

• krewnych pierwszego stopnia osób z celiakią (5–10%),
• osób z cukrzycą typu 1 i autoimmunologicznymi chorobami tarczycy lub wątroby,
• osób z zespołem Downa, Turnera lub Williamsa,
• osób z nefropatią IgA lub niedoborem IgA.

Mp.pl zaznacza, że od pierwszych objawów do rozpoznania mija czasem około 10 lat.

03Objawy jelitowe

Objawy celiakii klasycznej

Celiakia klasyczna według mp.pl najczęściej powoduje:

• przewlekłą biegunkę tłuszczową lub wodnistą, z luźnymi, cuchnącymi i połyskującymi stolcami,
• utratę masy ciała u dorosłych lub brak przyrostu masy ciała u dzieci,
• bóle brzucha i wzdęcia, a u dzieci powiększenie obwodu brzucha,
• zaburzenia rozwoju fizycznego, głównie wzrostu,
• objawy niedoborów, np. niedokrwistość z niedoboru żelaza lub osteoporozę,
• nawracające afty, zgagę, wymioty, rzadko zaparcia.

Ta postać występuje najczęściej u dzieci, osób starszych i kobiet w ciąży. U dzieci objawy pojawiają się zwykle około miesiąca po wprowadzeniu do diety mąki i innych produktów z glutenem.

04Objawy nietypowe

Objawy pozajelitowe: celiakia nietypowa

Mp.pl podkreśla, że celiakia nietypowa występuje około 7 razy częściej niż klasyczna, a ze względu na mało charakterystyczne objawy jest trudna do rozpoznania. Objawy jelitowe są wtedy niewielkie mimo zaniku kosmków. Mogą wystąpić:

• niedokrwistość z niedoboru żelaza,
• zmiany skórne i błon śluzowych, w tym nawracające afty i opryszczkowe zapalenie skóry,
• osteoporoza, złamania, niedorozwój szkliwa, bóle kostno-stawowe i zapalenie stawów,
• zaburzenia neurologiczne i psychiczne, np. padaczka, depresja, nawracające bóle głowy, migrena, zaburzenia koncentracji (u około 10–15% chorych),
• zaburzenia płodności i skłonność do poronień (u około 20% chorych),
• zaburzenia czynności wątroby.

Lek. Przybylska-Feluś zwraca uwagę, że u dorosłych objawy pozajelitowe mogą dominować, co utrudnia diagnozę.

05Postacie

Celiakia niema i latentna

Celiakia może też przebiegać bez objawów. Mp.pl opisuje celiakię niemą, w której nie ma objawów, ale dochodzi do zaniku kosmków i we krwi są obecne swoiste przeciwciała.

W celiakii latentnej kosmki mogą być prawidłowe, ale we krwi występują swoiste przeciwciała. Osoby z tą postacią mają zwiększone ryzyko zaniku kosmków w przyszłości.

Dlatego krewni chorych i osoby z grup ryzyka mogą wymagać badań nawet bez wyraźnych dolegliwości; decyzję podejmuje lekarz.

06Diagnoza

Jak rozpoznaje się celiakię

Według mp.pl celiakii nie da się rozpoznać tylko na podstawie objawów i badania lekarskiego. Przy podejrzeniu lekarz rodzinny kieruje do gastroenterologa. Z krwi oznacza się przeciwciała przeciwko endomysium (EmA), transglutaminazie tkankowej 2 (tTG) i deamidowanym peptydom gliadyny (DGP).

Dodatni wynik jest wskazaniem do biopsji błony śluzowej jelita cienkiego, pobieranej podczas gastroskopii. Mp.pl zaznacza, że ujemny wynik przeciwciał u osoby z objawami celiakii jej nie wyklucza i także wtedy należy rozważyć biopsję. U dzieci możliwe jest rozpoznanie bez pobierania wycinków.

Badania genetyczne (HLA-DQ2, HLA-DQ8) stosuje się przy wątpliwościach. Brak tych antygenów w zasadzie wyklucza celiakię, ale ich obecność oznacza tylko predyspozycję: nosi je ponad 30% populacji, a celiakia rozwija się u 2–3% z nich. Europejskie wytyczne ESsCD (Al-Toma i wsp., 2019) również podkreślają, że badania krwi i biopsję wykonuje się w czasie diety zawierającej gluten.

07Dieta

Dieta bezglutenowa: co wykluczyć

Jedynym skutecznym leczeniem jest dieta bezglutenowa przez całe życie. Według mp.pl polega na wykluczeniu produktów z pszenicy (także orkiszu i kamutu), żyta, jęczmienia i pszenżyta, w tym piwa. Za bezglutenowe uważa się produkty zawierające mniej niż 20 mg glutenu na kilogram.

Owies budzi kontrowersje. Mp.pl podaje, że w Polsce z powodu ryzyka zanieczyszczenia innymi zbożami zaleca się jego eliminację, chyba że pochodzi z certyfikowanych upraw.

Gluten bywa ukryty. Mp.pl wymienia m.in. wędliny i parówki, panierki, jogurty owocowe i serki topione z zagęstnikiem pszennym, płatki kukurydziane ze słodem jęczmiennym, gotowe sosy, zupy w proszku, kostki rosołowe, sos sojowy i kawę zbożową. Mp.pl zaleca dokładne czytanie etykiet i konsultację dietetyczną.

08Co jeść

Co jeść przy celiakii

Mgr Diana Wolańska, dietetyk z Instytutu Żywności i Żywienia, radzi w mp.pl korzystać nie tylko z drogich produktów specjalnych, ale też z naturalnie bezglutenowych źródeł węglowodanów: ryżu, kukurydzy, gryki, prosa, amarantusa i roślin strączkowych.

Dozwolone są m.in. pieczywo i makarony z mąki ryżowej, kukurydzianej, gryczanej, ziemniaczanej i sojowej, kasza gryczana i jaglana, ziemniaki, mleko i naturalne produkty mleczne, mięso, ryby, jaja, warzywa i owoce. Dieta powinna być różnorodna, jak u osób zdrowych.

Mp.pl przypomina, że dieta bezglutenowa zawiera mało błonnika, co może sprzyjać zaparciom, dlatego warto jeść dużo warzyw i owoców, a mniej ryżu. W naszej poradni dietetycznej w Bilbao pomagamy ułożyć zbilansowaną dietę bezglutenową po rozpoznaniu celiakii (wizyty po hiszpańsku).

09Efekty

Kiedy ustępują objawy i jak wygląda kontrola

Według głównego artykułu mp.pl u większości chorych objawy ustępują szybko, zwykle w ciągu 2 tygodni od rozpoczęcia diety. Pediatryczna strona mp.pl mówi o kilku tygodniach i dodaje, że zmiany w jelicie cofają się nieco dłużej. Wytyczne ESsCD zaznaczają jednak, że wolniejsza odpowiedź na dietę jest częsta, szczególnie u osób rozpoznanych w wieku dorosłym.

Przy niedoborach lekarz może zalecić żelazo, kwas foliowy, wapń z witaminą D, a w razie wskazań witaminę B12. Gdy objawy utrzymują się lub wracają, wytyczne zalecają ponowną ocenę rozpoznania, sprawdzenie przestrzegania diety (wywiad dietetyczny i przeciwciała) i wykluczenie powikłań.

Mp.pl wskazuje też, że produkty opisane jako bezglutenowe nie zawsze nimi są: Polskie Stowarzyszenie Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej znalazło płatki owsiane „gluten free”, w których norma glutenu była przekroczona 50 razy. Bezpieczniejsze są produkty certyfikowane znakiem przekreślonego kłosa.

10Podsumowanie

W skrócie

• Celiakia to choroba autoimmunologiczna, w której gluten uszkadza jelito cienkie.
• Objawy mogą być jelitowe (biegunka, bóle brzucha, wzdęcia) lub pozajelitowe (anemia, osteoporoza, afty, depresja).
• Może też przebiegać bez objawów; większe ryzyko mają krewni chorych i osoby z niektórymi chorobami autoimmunologicznymi.
• Rozpoznanie wymaga badań przeciwciał i zwykle biopsji, wykonywanych w czasie jedzenia glutenu.
• Leczeniem jest dieta bezglutenowa przez całe życie, z czytaniem etykiet i unikaniem zanieczyszczeń.
• Większość chorych odczuwa poprawę szybko, ale u dorosłych odpowiedź bywa wolniejsza.