Zwichnięcie rzepki: objawy, leczenie i powrót do ruchu

Czym jest zwichnięcie rzepki

Rzepka to owalna kość wyczuwalna z przodu kolana. Według Medycyny Praktycznej od góry przyczepia się do niej mięsień czworogłowy, a od dołu więzadło rzepki. Przenosi siłę mięśnia czworogłowego na podudzie i przesuwa się w bruździe na kości udowej, gdy zginamy i prostujemy kolano.

Zwichnięcie rzepki oznacza, że rzepka przemieszcza się poza tę bruzdę na bok, czyli na zewnątrz kolana. Zwichnięcia do środka są bardzo rzadkie.

Dlaczego rzepka się zwichnęła

Do zwichnięcia dochodzi zwykle podczas aktywności, zwłaszcza sportowej: w niefortunnej pozycji kolana nieprawidłowe napięcie mięśni przesuwa rzepkę poza jej miejsce. Według mp.pl u osób z prawidłową budową rzepki i bruzdy zdarza się to rzadko. U większości chorych występują anomalie budowy, które sprzyjają zwichnięciom:

zbyt płytka lub nieprawidłowo wykształcona bruzda na kości udowej,
niekorzystny przebieg więzadła rzepki, który źle rozkłada siły w stawie,
zaburzenia budowy całej kończyny, np. zaburzenia rotacji kości udowej.

To przyczyny wrodzone. Osoby ze skłonnością do zwichnięć, które mają dodatkowo słabe, niewytrenowane mięśnie nóg, są jeszcze bardziej podatne na ten uraz. Zaburzenia budowy często dotyczą obu kolan.

Lekarz pokazuje pacjentowi model stawu kolanowego — U większości osób ze zwichnięciem rzepki występują anomalie budowy kolana. Ilustracja wygenerowana przez AI.

U kogo zwichnięcie rzepki zdarza się najczęściej

Według Medycyny Praktycznej zwichnięcia rzepki zdarzają się dość często u starszych dzieci i nastolatków, zwłaszcza do 20. roku życia. Z wiekiem ten uraz staje się rzadszy: rzadziej zdarza się przed 30. rokiem życia, a później bardzo rzadko.

Budowa kolan sprzyjająca zwichnięciom może być dziedziczona, dlatego ten uraz częściej występuje rodzinnie.

Objawy zwichnięcia rzepki

Zwichnięcie odczuwa się jako nagłe, bardzo bolesne przeskoczenie w kolanie. Według mp.pl w większości przypadków rzepka po chwili sama wraca na miejsce, co część osób czuje jako drugie, nieprzyjemne przeskoczenie.

Jeśli rzepka nie wróci na miejsce, kolano jest wyraźnie zdeformowane, a przez skórę widać jej nieprawidłowe ustawienie. W każdym przypadku kolano mocno puchnie, bardzo boli i ma ograniczoną ruchomość. Wiele osób nie może po urazie stanąć na nodze.

Zwichnięcie rzepki a zwichnięcie kolana

Zwichnięcie rzepki to co innego niż zwichnięcie kolana. Według poradnika Medycyny Praktycznej o więzadłach krzyżowych zwichnięcie kolana oznacza całkowitą utratę kontaktu między powierzchniami stawowymi kości udowej i piszczelowej.

To ciężki uraz, zwykle po upadku z wysokości, w wypadku komunikacyjnym lub przy przygnieceniu ciężkim przedmiotem. Daje widoczną deformację, uszkadza oba więzadła krzyżowe i zagraża naczyniom i nerwom; może wymagać pilnego nastawienia stawu.

Co robić przy podejrzeniu zwichnięcia rzepki

Według Medycyny Praktycznej osoba, która podejrzewa zwichnięcie rzepki, powinna:

nie stawać na nodze,
schłodzić kolano,
niezwłocznie udać się na dyżur ortopedyczny.

Ortopeda stawia rozpoznanie na podstawie wywiadu i badania. Na ostrym dyżurze wykonuje RTG, aby ocenić ustawienie rzepki; na zdjęciu mogą być widoczne oderwane fragmenty kości. Często w stawie jest dużo krwi i potrzebna bywa punkcja kolana. Pełną ocenę, czyli stopień rozerwania więzadeł i obecność wolnych fragmentów chrzęstno-kostnych, daje rezonans magnetyczny. Sytuacja, w której rzepka jest wciąż zwichnięta w chwili badania i trzeba ją nastawić, jest bardzo rzadka.

Leczenie po pierwszym zwichnięciu

Po pełnej ocenie uszkodzeń w RTG i rezonansie lekarz decyduje, czy wystarczy leczenie zachowawcze, czy potrzebna jest operacja. Według mp.pl leczenie zachowawcze podejmuje się, gdy nie doszło do złamania wewnątrz stawu, więzadła stabilizujące rzepkę mogą się zagoić i jest to pierwsze zwichnięcie w życiu.

Zwykle kolano unieruchamia się w ortezie w wyproście, a następnie rozpoczyna rehabilitację i stopniowo uruchamia kolano. Bezwzględnym wskazaniem do zabiegu jest wolny fragment chrzęstno-kostny przemieszczający się w stawie; usuwa się go zwykle artroskopowo. Przy rozległym uszkodzeniu więzadeł stabilizujących rzepkę może być wskazana ich rekonstrukcja.

Nawykowe zwichnięcie rzepki i powrót do ruchu

Gdy rzepka zwichnie się ponownie po leczeniu zachowawczym, a budowa kolana sprzyja zwichnięciom, według Medycyny Praktycznej mogą być potrzebne bardziej złożone operacje: oprócz rekonstrukcji więzadeł np. przesunięcie przyczepu więzadła rzepki na kości piszczelowej lub pogłębienie bruzdy. U nastolatków przed końcem wzrostu nie wszystkie zabiegi są możliwe; czasem ostateczną operację wykonuje się po zakończeniu wzrostu.

Rokowanie jest dość dobre po jednym zwichnięciu bez anomalii budowy, a pogarsza się przy kolejnych zwichnięciach. W zapobieganiu, zwłaszcza po pierwszym urazie, ważna jest dobra kondycja mięśni nóg, wzmacnianych ćwiczeniami według zaleceń fizjoterapeuty, oraz regularna aktywność. W naszej poradni fizjoterapii w Bilbao prowadzimy rehabilitację po zwichnięciu rzepki i dobieramy ćwiczenia wzmacniające nogi (wizyty po hiszpańsku).

Kobieta ćwiczy chód na korytarzu obok fizjoterapeutki — Po unieruchomieniu rozpoczyna się rehabilitację i stopniowo uruchamia kolano. Ilustracja wygenerowana przez AI.

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i przegląd Cochrane porównujący operację z leczeniem bez operacji (Smith, 2023) różnią się w ocenie pewności:

Wybór leczenia: mp.pl podaje jasne kryteria leczenia zachowawczego po pierwszym zwichnięciu i wskazania do operacji. Przegląd 10 badań z udziałem 519 osób stwierdza, że nie wiadomo, czy operacja daje lepsze wyniki, bo pewność dowodów jest bardzo niska.
Nawroty: w przeglądzie po operacji rzadziej dochodziło do kolejnego zwichnięcia w ciągu dwóch do dziewięciu lat, ale i ten wynik jest niepewny.
Zwichnięcia nawracające: mp.pl opisuje złożone operacje po kolejnych zwichnięciach. Według przeglądu żadne wystarczająco duże badanie nie objęło osób z nawracającym zwichnięciem rzepki.

Najważniejsze o zwichnięciu rzepki

Rzepka wyskakuje z bruzdy na kości udowej, prawie zawsze na zewnątrz kolana.
Najczęściej dotyczy nastolatków i osób z wrodzonymi anomaliami budowy kolana.
Objawy to nagłe przeskoczenie, silny ból, obrzęk i ograniczenie ruchu kolana.
Od razu: nie stawać na nodze, schłodzić kolano i jechać na dyżur ortopedyczny.
Po pierwszym zwichnięciu bez złamania zwykle stosuje się ortezę i rehabilitację.
Silne mięśnie nóg, ćwiczone według zaleceń fizjoterapeuty, pomagają zapobiegać nawrotom.

Najczęstsze pytania o zwichnięcie rzepki

Te odpowiedzi mają charakter ogólny i nie zastępują wizyty ani indywidualnej oceny lekarskiej.

Jak poznać zwichnięcie rzepki?

Po nagłym, bardzo bolesnym przeskoczeniu w kolanie, zwykle w trakcie aktywności. Kolano mocno puchnie, boli i ma ograniczoną ruchomość, a gdy rzepka nie wróci na miejsce, widać deformację.

Co zrobić, gdy wypadnie rzepka?

Nie stawać na nodze, schłodzić kolano i niezwłocznie udać się na dyżur ortopedyczny. W większości przypadków rzepka sama wraca na miejsce.

Czym różni się zwichnięcie rzepki od zwichnięcia kolana?

Przy zwichnięciu rzepki przemieszcza się tylko rzepka. Zwichnięcie kolana to całkowita utrata kontaktu kości udowej i piszczelowej, ciężki uraz zagrażający naczyniom i nerwom.

Czy po zwichnięciu rzepki potrzebna jest operacja?

Nie zawsze. Po pierwszym zwichnięciu bez złamania, gdy więzadła mogą się zagoić, zwykle stosuje się ortezę i rehabilitację. Wolny fragment kości lub chrząstki w stawie jest wskazaniem do zabiegu.

Co to jest nawykowe zwichnięcie rzepki?

To zwichnięcia, które się powtarzają, zwłaszcza gdy budowa kolana im sprzyja. Wtedy częściej potrzebne są operacje rekonstrukcyjne, a rokowanie jest gorsze.

Jak zapobiegać kolejnym zwichnięciom rzepki?

Utrzymywać dobrą kondycję mięśni nóg, wzmacniając je ćwiczeniami według zaleceń fizjoterapeuty, i regularnie się ruszać.

Źródła

Ten poradnik ma charakter informacyjny i nie zastępuje oceny lekarskiej. Diagnoza i leczenie zależą od Twojej wizyty i historii choroby. W nagłym wypadku zadzwoń pod 112.