Zawroty głowy: przyczyny, objawy alarmowe i leczenie

01Co to jest

Czym są zawroty głowy

Według mp.pl zawroty głowy to złudzenie ruchu otoczenia lub własnego ciała, często z nudnościami lub wymiotami. Pacjenci nazywają tak też zaburzenia równowagi, chwiejny chód czy wrażenie zapadania się. Dolegliwości te ma 20–30% dorosłych i kilkanaście procent dzieci, częściej kobiety i osoby starsze.

Za równowagę odpowiada kilka układów: błędnik w uchu wewnętrznym, wzrok i czucie głębokie z mięśni i ścięgien. Informacje z nich analizuje mózg, który stabilizuje spojrzenie i postawę. Zaburzenie w każdym z tych elementów może wywołać zawroty.

02Rodzaje

Zawroty układowe i nieukładowe

Mp.pl wyróżnia dwa rodzaje dolegliwości:

• zawroty układowe: złudzenie wirowania, kołysania lub unoszenia otoczenia albo ciała; pojawiają się nagle, często z nudnościami, wymiotami i chwiejnym chodem, a pacjent potrafi je dokładnie opisać,
• zawroty nieukładowe: uczucie niestabilności, niepewnego chodu, braku równowagi i obawy przed upadkiem; trudniej je opisać.

Uczucie zawrotu może też towarzyszyć zasłabnięciu: pojawiają się wtedy mroczki przed oczami, „dzwonienie” w uszach, bladość i pocenie się, ale bez utraty przytomności. Fizjologiczne zawroty, np. w czasie ruchu, po jego ustaniu czy na wysokości, nie powinny niepokoić.

03Przyczyny

Najczęstsze przyczyny

Według badań epidemiologicznych przytaczanych w mp.pl najczęstszą przyczyną zawrotów, w około 50%, są zaburzenia ucha wewnętrznego. Choroby neurologiczne odpowiadają za 5%, niedociśnienie i działania niepożądane leków za kolejne 5%, zaburzenia psychologiczno-psychiatryczne za 15%, a u 25% przyczyny nie udaje się ustalić. Tylko kilka procent to choroby zagrażające zdrowiu i życiu.

• ucho: woskowina, ciało obce, zapalenie trąbki słuchowej, łagodne położeniowe zawroty głowy, choroba Ménière’a, zapalenie błędnika, choroba lokomocyjna,
• układ nerwowy: TIA, udar pnia mózgu lub móżdżku, zapalenie nerwu przedsionkowego, stwardnienie rozsiane, migrena,
• inne: nadciśnienie lub niedociśnienie, niskie stężenie glukozy, zespoły lękowe i depresja.

Inny artykuł w mp.pl, o rehabilitacji, podaje odwrotne proporcje przyczyn ośrodkowych i obwodowych, więc dane te różnią się w zależności od źródła.

04Błędnik

Łagodne położeniowe zawroty głowy

Według mp.pl to najczęstsza przyczyna obwodowych zawrotów głowy. Pojawiają się, gdy przemieszczają się luźne kamyczki w uchu wewnętrznym (otolity). Mogą wystąpić w każdym wieku, najczęściej między 50. a 70. rokiem życia. U starszych zwykle nie ma oczywistej przyczyny, u młodszych mogą być związane z urazem głowy.

Typowe jest wrażenie wirowania, które nasila się przy zmianie pozycji głowy, np. przy wstawaniu lub obracaniu się w łóżku, czasem z nudnościami, wymiotami, poceniem się i oczopląsem. Zawroty mają charakter napadowy. Leczenie polega na manewrach: lekarz wykonuje określone ruchy głową pacjenta, aby kamyczki wróciły na właściwe miejsce.

05Ośrodkowe czy obwodowe

Jak odróżnić zawroty z ucha od zawrotów z mózgu

Mp.pl opisuje, że zawroty obwodowe są najczęstsze: pojawia się wrażenie wirowania, zaczynają się nagle, są silne zwłaszcza na początku, trwają od kilkudziesięciu minut do kilku godzin i nasilają się przy ruchach głowy. Mogą im towarzyszyć niedosłuch, szum lub uczucie pełności w uchu, bardzo rzadko ból głowy.

Zawroty ośrodkowe częściej narastają stopniowo, są słabsze, dają chwianie się i niepewny chód, trwają miesiącami lub latami i mało zależą od ruchów głowy. Mogą im towarzyszyć mroczki, ból głowy, zaburzenia świadomości, drgawki i niedowłady. Najczęstszym typem ośrodkowych są zawroty towarzyszące migrenie.

06Kiedy do lekarza

Kiedy zawroty głowy powinny niepokoić

Według mp.pl niepokój powinny wzbudzić:

• zawroty, które pojawiają się po raz pierwszy w życiu i nie mają zewnętrznej przyczyny,
• zawroty z bólem głowy,
• zawroty z osłabieniem kończyn,
• zawroty z objawami czuciowymi, np. drętwieniem jednej połowy ciała.

W takich sytuacjach potrzebne jest szybkie wyjaśnienie przyczyny. Nagłe objawy neurologiczne wymagają wezwania pogotowia. Zaburzenia lękowe to jedna z możliwych przyczyn zawrotów; ich objawy opisujemy w poradniku nerwica lękowa – objawy.

07Diagnostyka

Jak wygląda diagnostyka

Mp.pl podkreśla rolę dokładnego wywiadu: liczy się, jak nagle pojawiły się zawroty, jak często wracają i jak długo trwają, czy towarzyszą im szumy w uszach, nudności i wymioty, czy nasila je ruch, a łagodzi bezruch, i czy zamknięcie oczu je zmniejsza lub nasila. Lekarz sprawdza też przyjmowane leki.

Następnie mierzy ciśnienie, ocenia oczopląs, równowagę (np. próbę Romberga, chód „po linie”) i chód. Przy zawrotach błędnikowych potrzebna jest konsultacja laryngologiczna z oceną ucha, a w razie wskazań badaniem błędników i słuchu. Przy podejrzeniu przyczyny neurologicznej wykonuje się badanie neurologiczne, a przy cechach uszkodzenia mózgu tomografię lub rezonans.

08Leczenie

Jak leczy się zawroty głowy

Według mp.pl leczenie obejmuje postępowanie doraźne, które łagodzi objawy, leczenie przyczyny zależnie od rozpoznania i rehabilitację następstw uszkodzenia układu przedsionkowego.

Przy łagodnych położeniowych zawrotach głowy przegląd Cochrane Hilton i Pinder z 2014 roku wykazał, że manewr Epleya prowadził do całkowitego ustąpienia zawrotów u 56% pacjentów wobec 21% po manewrze pozorowanym lub bez leczenia. Poważnych działań niepożądanych nie odnotowano; nudności w czasie manewru zgłaszało 17–32% osób, a niektórzy nie tolerowali go z powodu problemów z kręgosłupem szyjnym.

09Rehabilitacja

Rehabilitacja przedsionkowa

Artykuł o rehabilitacji zawrotów głowy w mp.pl wyjaśnia, że leki stosowane w ostrych zawrotach hamują kompensację, czyli naturalne wyrównywanie deficytu. Dlatego chorego należy jak najszybciej uruchomić, a po ustąpieniu burzliwych objawów rozpocząć ćwiczenia habituacyjne i ćwiczenia koordynujące postawę. Niektóre ćwiczenia mogą na początku nasilać objawy.

Przegląd Cochrane McDonnell i Hillier z 2015 roku, obejmujący 39 badań i 2441 osób z jednostronnym obwodowym uszkodzeniem przedsionka, uznał rehabilitację przedsionkową za bezpieczną i skuteczną. Przy łagodnych położeniowych zawrotach głowy manewry repozycyjne działały jednak szybciej niż same ćwiczenia. W naszej poradni laryngologicznej w Bilbao diagnozujemy zawroty pochodzenia usznego (wizyty po hiszpańsku).

10W skrócie

Najważniejsze

• Zawroty głowy ma 20–30% dorosłych; najczęściej przyczyna leży w uchu wewnętrznym.
• Łagodne położeniowe zawroty głowy wywołują przemieszczone kamyczki błędnikowe.
• Manewr Epleya często usuwa położeniowe zawroty głowy.
• Rehabilitacja przedsionkowa pomaga po uszkodzeniu błędnika.
• Zawroty z bólem głowy, osłabieniem kończyn lub drętwieniem wymagają pilnej pomocy: 112.