Żałoba po stracie bliskiej osoby: przebieg i wsparcie

01Czym jest

Czym jest żałoba

Według mp.pl utrata bliskiej osoby jest zwykle wstrząsającym przeżyciem, które wywołuje głęboki kryzys emocjonalny. Żałoba u każdego przebiega inaczej, a jej obraz zależy od czynników psychologicznych i kulturowych.

Mp.pl wymienia wiele uczuć, które mogą jej towarzyszyć: dezorientację, poczucie przytłoczenia i niesprawiedliwości, smutek, gniew, lęk, poczucie winy i osamotnienia. Początkowo są bardzo silne, a z czasem słabną, choć mogą nawracać.

Żałoba to nie tylko ból. Mp.pl podkreśla, że mogą się pojawiać także uczucia „pozytywne”, np. ulga po śmierci osoby, która długo chorowała. Często prowadzi to do poczucia winy, choć według wywiadu w mp.pl to naturalne odczucia, za które nie należy się obwiniać.

02Etapy

Etapy żałoby

Źródła opisują różne modele. Artykuł mp.pl o żałobie i depresji przywołuje często przyjmowany podział na trzy stadia:

• wstrząs z „odrętwieniem” i niedowierzaniem,
• „kurczenie się w sobie” z narastającym bólem, poczuciem niesprawiedliwości, gniewem i wyrzutami sumienia,
• adaptacja: dostosowanie się do nowej sytuacji i akceptacja uczuć, które z czasem słabną.

W wywiadzie w mp.pl opisano model pięciu etapów: szok, uświadomienie sobie straty, chronienie siebie i wycofanie się, powracanie do zdrowia oraz odnowę, czyli akceptację utraty i naukę życia bez zmarłej osoby.

Mp.pl zaznacza, że żałoba zwykle przebiega falowo: cierpienie słabnie i nasila się na przemian, a nawroty smutku pojawiają się często w sytuacjach, które przypominają o zmarłym, np. w święta.

03Ostra i zintegrowana

Żałoba ostra i zintegrowana

Artykuł mp.pl dzieli żałobę na dwie podstawowe formy:

• Żałoba ostra: wczesny okres po stracie z nasilonym smutkiem, płaczliwością, zaabsorbowaniem myślami o zmarłym, gorszą koncentracją i mniejszym zainteresowaniem codziennością. Mogą się pojawić wrażenia „słyszenia” głosu lub „widzenia” zmarłej osoby.
• Żałoba zintegrowana: smutek i tęsknota pojawiają się głównie w sytuacjach sprzyjających wspomnieniom. Rozwija się bardziej symboliczna więź ze zmarłym, np. sny o nim albo poczucie, że nas chroni.

Według mp.pl niepowikłana żałoba nie wymaga interwencji specjalistycznej. Pomaga wsparcie bliskich, przyjaciół, a u osób wierzących także duchownych. Gdy brakuje takiego wsparcia albo strata była szczególnie traumatyczna, pomocne mogą być grupy wsparcia.

04Czas

Ile trwa żałoba

Mp.pl podkreśla, że nasilenie i czas trwania prawidłowej żałoby są bardzo różne. Zależą m.in. od:

• wieku, zdrowia i cech osobowości,
• bliskości z osobą zmarłą,
• wzorców rodzinnych, kulturowych i religijnych,
• dostępnego wsparcia,
• rodzaju straty: nagłej czy spodziewanej, po chorobie, wypadku czy samobójstwie.

W wywiadzie w mp.pl podano, że proces żałoby naturalnie trwa od roku do 3 lat i nie należy wymagać od siebie ani od bliskich, by go przyspieszać. W odpowiedzi na pytanie czytelnika w mp.pl wskazano, że po około roku od śmierci partnera powoli zaczyna się proces akceptacji i organizowania życia na nowo.

05Nagła śmierć

Śmierć nagła i spodziewana

Według wywiadu w mp.pl przeżywanie straty zależy w dużej mierze od relacji z osobą zmarłą:

• po długiej chorobie śmierć może przynieść ulgę, zarówno z powodu końca cierpienia chorego, jak i końca obciążenia opieką,
• przy chorobach, które zmieniają osobowość, stratę można odczuwać już za życia bliskiej osoby,
• nagła śmierć, np. w wypadku, w wyniku przemocy lub samobójstwa, potęguje szok, niedowierzanie i żal, że nie można było się pożegnać.

06Powikłana

Żałoba powikłana

Według mp.pl żałoba powikłana występuje u około 10% osób po stracie. Wynika z tego, że żałoba ostra nie przechodzi w zintegrowaną i nadmiernie się przedłuża. Utrzymują się:

• nawracające fale bolesnych emocji i silna tęsknota za zmarłym,
• niedowierzanie, gniew i rozgoryczenie,
• natrętne myśli o śmierci,
• wyraźne unikanie wspomnień albo przeciwnie, przesadne zaangażowanie w sprawy związane ze zmarłym.

Mp.pl podaje, że żałoba powikłana wiąże się z zaburzeniami snu oraz zwiększonym ryzykiem m.in. chorób serca, nadciśnienia, nadużywania substancji psychoaktywnych i samobójstwa. Metaanaliza Lundorff i wsp. z 2017 roku objęła 14 badań i oszacowała częstość przedłużonej żałoby u dorosłych na 9,8%. Częstość była wyższa u osób starszych.

07Depresja

Żałoba a depresja

Według mp.pl objawy depresyjne są częste w żałobie i słabną z czasem, ale u około 7–10% osób rozwija się depresja spełniająca kryteria rozpoznania. Różnice między żałobą a depresją:

• w żałobie obok smutku pojawiają się też uczucia „pozytywne”, a w depresji trudno je przeżywać,
• żałoba przebiega falami, depresja w znacznie mniejszym stopniu,
• w żałobie przykre uczucia zwykle stopniowo słabną.

Depresję w żałobie leczy się według mp.pl tak samo jak inne postaci depresji. O objawach depresji piszemy w poradniku depresja: objawy.

09Różnice

W czym źródła się różnią

• Etapy. Artykuł mp.pl o żałobie przywołuje trzy stadia, a wywiad w mp.pl pięć etapów. Oba źródła podkreślają, że żałoba u każdego przebiega inaczej.
• Czas trwania. Wywiad w mp.pl mówi o roku do 3 lat, odpowiedź na pytanie czytelnika o początku akceptacji po około roku, a artykuł o żałobie i depresji podaje, że przejście z jednego etapu w drugi zwykle następuje w ciągu kilku pierwszych miesięcy.
• Leczenie żałoby powikłanej. Artykuł mp.pl ocenia, że leki i standardowa psychoterapia mają niewielki wpływ na jej przebieg, a metaanaliza Wittouck i wsp. wykazała skuteczność interwencji terapeutycznych ukierunkowanych na żałobę.
• Kiedy leczyć depresję. Artykuł mp.pl o żałobie dopuszcza w łagodnej depresji około 2 miesięcy obserwacji, a odpowiedź na pytanie czytelnika zaleca pilną wizytę u psychiatry, gdy po roku stan się pogarsza.

10Podsumowanie

W skrócie

• Żałoba to naturalna reakcja na stratę i u każdego przebiega inaczej, zwykle falami.
• Niepowikłana żałoba nie wymaga leczenia. Pomaga wsparcie bliskich i grup wsparcia.
• U około 10% osób żałoba się przedłuża i staje się powikłana.
• U 7–10% osób w żałobie rozwija się depresja, którą leczy się jak każdą depresję.
• Utrata apetytu, snu, zainteresowań i unikanie ludzi po ponad roku od straty wymagają pilnej konsultacji.