Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS): objawy i leczenie

01Co to jest

Czym jest RZS

Mp.pl opisuje reumatoidalne zapalenie stawów (RZS, gościec) jako przewlekłą chorobę zapalną, która atakuje stawy i różne narządy. Najbardziej charakterystyczne są ból, sztywność i obrzęk stawów rąk i stóp, choć zapalenie może dotyczyć też innych stawów. Bywa nieprawidłowo nazywane „reumatologicznym zapaleniem stawów”.

Istotą choroby jest zapalenie zaczynające się wewnątrz stawu. Nieznany czynnik pobudza błonę maziową wyściełającą staw do odpowiedzi zapalnej. Błona się rozrasta i niszczy chrząstkę, kość, więzadła i ścięgna. Najpierw pojawiają się ból i obrzęk, potem nieodwracalne zniszczenie i utrata ruchomości stawu.

02Przyczyny

Przyczyny i czynniki ryzyka

Według mp.pl przyczyn RZS w pełni nie poznano; do rozwoju choroby potrzebne jest najpewniej współistnienie wielu czynników:

• obciążenie dziedziczne: RZS u rodzica nie oznacza, że zachorują dzieci, ale ich ryzyko jest 2–5 razy większe,
• defekt układu odpornościowego, który błędnie rozpoznaje własne tkanki jako „wroga”,
• płeć: kobiety chorują około 3 razy częściej,
• zakażenia: podejrzewa się rolę niektórych bakterii i wirusów,
• palenie papierosów, które zwiększa ryzyko i powoduje cięższy przebieg,
• silny stres, po którym u niektórych osób zaczyna się choroba.

W krajach rozwiniętych choruje około 1 na 100 osób. U kobiet choroba zwykle ujawnia się między 30. a 50. rokiem życia, a u mężczyzn jej częstość rośnie z wiekiem.

03Pierwsze objawy

RZS: pierwsze objawy

Mp.pl podaje, że u większości chorych RZS rozwija się podstępnie i mijają tygodnie, a nawet miesiące, zanim dolegliwości skłonią do wizyty u lekarza. Rzadziej choroba rozwija się nagle, w ciągu kilku lub kilkunastu dni.

Na początku często pojawiają się objawy ogólne, przypominające grypę: osłabienie, stan podgorączkowy, ból mięśni, utrata apetytu i spadek masy ciała. Mogą wyprzedzać objawy ze strony stawów albo im towarzyszyć.

04Stawy

Objawy ze strony stawów

Według mp.pl choroba typowo atakuje te same miejsca po obu stronach ciała: początkowo drobne stawy rąk i stóp, potem wiele innych. Objawy zapalenia stawów to:

• ból i sztywność, najbardziej uciążliwe po przebudzeniu lub po okresie bezruchu; sztywność poranna w RZS trwa zwykle ponad godzinę,
• obrzęk wynikający z rozrostu błony maziowej, czasem z wysiękiem,
• tkliwość stawu na ucisk, np. bolesny uścisk dłoni przy powitaniu,
• ograniczenie ruchomości, które po uszkodzeniu stawu staje się nieodwracalne,
• deformacje stawów w długo trwającej chorobie.

05Poza stawami

Zmiany poza stawami

Mp.pl zaznacza, że RZS jest chorobą układową. Może powodować m.in.:

• guzki reumatoidalne, czyli bezbolesne guzki pod skórą, najczęściej w okolicy łokci i stawów rąk,
• przyspieszony rozwój miażdżycy; ryzyko zawału, niewydolności serca czy udaru jest 2–3 razy większe niż u osób zdrowych,
• zapalenie opłucnej i śródmiąższowe zapalenie płuc z suchym kaszlem i dusznością,
• osteoporozę, przyspieszaną przez chorobę i niektóre leki,
• zespół suchości oka z uczuciem piasku pod powiekami,
• zespół kanału nadgarstka (zob. zespół cieśni nadgarstka),
• niedokrwistość i większą podatność na zakażenia.

07Rozpoznanie

Jak rozpoznaje się RZS

Według mp.pl lekarz rozpoznaje RZS na podstawie charakterystycznych objawów oraz wyników badań laboratoryjnych i obrazowych. Kryteria z 2010 roku pozwalają rozpoznać chorobę już na wczesnym etapie, zanim dojdzie do nieodwracalnego zniszczenia stawów.

W badaniach krwi oznacza się m.in. czynnik reumatoidalny (RF), obecny u 70–80% chorych, oraz przeciwciała anty-CCP, bardziej swoiste dla RZS, a także wskaźniki zapalne, np. OB i CRP. Wykonuje się RTG rąk i stóp; na początku choroby przydatne są USG i rezonans magnetyczny, które pokazują zapalenie wcześniej niż RTG.

08Leczenie

Leczenie RZS i rehabilitacja

Mp.pl podaje, że podstawą leczenia są leki modyfikujące przebieg choroby, stosowane jak najwcześniej po rozpoznaniu. Hamują niszczenie stawów, ale po ich odstawieniu choroba zwykle wraca. O doborze leków, w tym leków biologicznych i z grupy glikokortykosteroidów, decyduje reumatolog. Niesteroidowe leki przeciwzapalne łagodzą ból i sztywność, ale nie hamują postępu choroby.

Bardzo ważne jest wczesne rozpoczęcie rehabilitacji. Brak ruchu prowadzi do przykurczów i osłabienia mięśni, a regularna aktywność zapobiega niektórym niekorzystnym zmianom w stawach. Mp.pl zaleca ćwiczenia zwiększające zakres ruchu i wzmacniające mięśnie oraz poprawiające wydolność, np. chodzenie, pływanie czy jazdę na rowerze. Program ćwiczeń powinien być dopasowany indywidualnie, a w czasie zaostrzenia trzeba się od nich wstrzymać. Pomocne bywają też fizykoterapia, zaopatrzenie ortopedyczne, utrzymanie prawidłowej masy ciała, odpoczynek, wsparcie psychiczne i rzucenie palenia.

W naszej poradni fizjoterapii w Bilbao prowadzimy rehabilitację i program ćwiczeń przy RZS, uzupełniające leczenie u reumatologa (wizyty po hiszpańsku).

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

• Jakie ćwiczenia. Mp.pl zaleca ogólnie ćwiczenia zakresu ruchu, wzmacniające i poprawiające wydolność. Przegląd Cochrane z 2009 roku (Hurkmans i wsp., 8 badań) wykazał umiarkowane dowody, że trening wydolnościowy połączony z treningiem siłowym poprawia wydolność i siłę mięśni, i zaleca go jako rutynowe postępowanie w RZS.
• Ćwiczenia w wodzie. Według przeglądu dowody na korzyść krótkiego treningu w wodzie były ograniczone.
• Bezpieczeństwo. Mp.pl radzi wstrzymać się z ćwiczeniami w czasie zaostrzenia. W badaniach przeglądu nie stwierdzono szkodliwych skutków ćwiczeń.

10W skrócie

Najważniejsze o RZS

• RZS to przewlekła zapalna choroba stawów i innych narządów.
• Typowo zajmuje symetrycznie drobne stawy rąk i stóp.
• Charakterystyczna jest sztywność poranna trwająca ponad godzinę.
• Przy bólu i obrzęku stawów trzeba niezwłocznie iść do lekarza.
• Leczy reumatolog; wczesne leczenie hamuje niszczenie stawów.
• Wczesna rehabilitacja i regularne ćwiczenia pomagają zachować sprawność.