PTSD: objawy zespołu stresu pourazowego i leczenie

Czym jest PTSD

Mp.pl definiuje traumę jako uraz psychiczny wywołany zagrożeniem zdrowia lub życia. Stresor traumatyczny to doświadczenie poważnego zranienia, śmierci lub zagrożenia dla siebie albo innych, któremu towarzyszą silny strach, bezradność lub przerażenie. Według mp.pl samo rozstanie czy kłopoty finansowe, choć bardzo stresujące, nie spełniają tego kryterium.

Zaburzenie stresowe pourazowe (PTSD, ang. posttraumatic stress disorder) mp.pl opisuje jako „stan zawieszenia się” naturalnych mechanizmów radzenia sobie z traumą. Zaczyna się wtedy, gdy naturalny proces zdrowienia zostaje zahamowany.

Według mp.pl około 80% ludzi w ciągu życia styka się z wydarzeniem o charakterze traumatycznym. Przeżycie traumy jest więc częste, a PTSD rozwija się tylko u części osób.

Kto może zachorować

PTSD może dotyczyć osoby bezpośrednio zagrożonej, świadka traumatycznego zdarzenia, a także kogoś, kto nagle dowiaduje się o śmierci bliskiej osoby. W wywiadzie opublikowanym w mp.pl wspomniano, że może dotknąć również sprawcy, np. kierowcy, który spowodował wypadek.

Mp.pl podaje, że ostre zaburzenie stresowe lub PTSD rozwija się u około 10% osób po wypadku komunikacyjnym lub katastrofie naturalnej, a po urazach interpersonalnych, takich jak gwałt, lub po udziale w wojnie odsetek ten jest wyższy i sięga 50–60%.

Szczególnie narażone są osoby pracujące w służbach ratunkowych: policjanci, strażacy, lekarze, ratownicy medyczni, a także żołnierze.

Ostra reakcja na stres

Według mp.pl objawy ostrej reakcji na stres pojawiają się w ciągu około godziny od zdarzenia i zwykle słabną w ciągu 8–48 godzin. Mogą to być kołatanie serca, uczucie braku powietrza, nudności, poczucie nierealności, odrętwienie, dezorientacja, gniew lub rozpacz. Częsta jest niepamięć części wydarzenia.

Jeśli po ponad 2 dniach utrzymują się objawy dysocjacyjne, nadmierna czujność, nawracające wspomnienia i unikanie, może to być ostre zaburzenie stresowe. W naturalnych warunkach jego nasilenie powinno zmniejszać się w ciągu kilku tygodni.

Mp.pl podkreśla, że to przejawy normalnej reakcji na nienormalne wydarzenie. Wiedza o tym, że takie reakcje są naturalne i nie oznaczają „zwariowania”, sama w sobie może zmniejszyć niepokój.

Objawy PTSD

Mp.pl opisuje trzy główne grupy objawów, które występują razem i tworzą błędne koło:

ponowne przeżywanie: mimowolnie powracające wspomnienia, koszmary senne, przebłyski (flashbacki), w których ma się poczucie, że zdarzenie dzieje się znowu, albo nagłe objawy fizyczne, np. bicie serca czy pocenie się, gdy coś przypomni o traumie,
unikanie: miejsc, osób, rozmów i myśli związanych z wydarzeniem; po wypadku np. unikanie jazdy samochodem czy komunikacją miejską,
nadmierne pobudzenie: drażliwość, czujność, wybuchy złości, problemy z koncentracją i snem.

Do tego dochodzą poczucie winy i wstydu, przygnębienie, utrata zainteresowań, dystans wobec bliskich, zmiana przekonań o sobie i świecie, a także luki w pamięci. Mp.pl zwraca uwagę, że alkohol, który początkowo rozładowuje napięcie, z czasem staje się niezbędny.

Osoba z kubkiem w dłoniach zamyślona patrzy przez okno — Powracające wspomnienia często pojawiają się, gdy próbujemy odpocząć lub zasnąć. Ilustracja wygenerowana przez AI.

Kiedy reakcja przestaje być naturalna

Najważniejszym kryterium jest czas. W wywiadzie opublikowanym w mp.pl czytamy, że niepokój powinny budzić objawy utrzymujące się niezmiennie dłużej niż 4 tygodnie: silny lęk, unikanie, koszmary. Sygnałem jest też wyraźna zmiana zachowania, którą często zauważają bliscy.

Według mp.pl większość osób wraca do zdrowia w pierwszym roku po urazie, ale po około 2 latach szanse na samoistną poprawę są już bardzo niewielkie. Unikanie staje się wtedy nawykiem, a temat traumy, wraz z psychologiem czy psychiatrą, z którymi należałoby go poruszyć, jest omijany najbardziej.

Źródła różnie opisują późny początek. W jednym wywiadzie w mp.pl PTSD po latach od zdarzenia określono jako rzadsze, pojawiające się np. w rocznice traumy. W innym, dotyczącym pandemii, mowa o objawach, które mogą wystąpić miesiąc lub dwa po kryzysie, ale także po kilku latach.

Co pomaga tuż po traumie

Mp.pl podkreśla, że w pierwszych godzinach i dniach najważniejsze jest bezpieczeństwo i pomoc bliskich: zadbanie o jedzenie, picie, sen, mieszkanie, dokumenty, a w razie obrażeń o ocenę lekarską. Warto uszanować potrzebę mówienia albo milczenia, bliskości albo dystansu.

Według mp.pl profesjonalna pomoc psychologiczna czy psychiatryczna nie jest potrzebna większości osób we wczesnym okresie po traumie, a żadna interwencja stosowana u wszystkich po zdarzeniu nie okazała się skuteczna w zapobieganiu dalszym następstwom.

Podobnie wypada przegląd Cochrane (Rose i wsp., 2002) dotyczący jednorazowego „debriefingu”, czyli rozmowy o zdarzeniu wkrótce po nim: nie zmniejszał on cierpienia ani nie zapobiegał PTSD, a w jednym badaniu po roku ryzyko PTSD było wręcz wyższe. W przeglądzie uznano, że obowiązkowy debriefing ofiar traumy należy zaprzestać.

Dwie osoby siedzą razem w parku nad wodą — Tuż po traumie najważniejsza jest obecność i wsparcie bliskich. Ilustracja wygenerowana przez AI.

Kiedy szukać pomocy specjalisty

Mp.pl radzi rozważyć pomoc psychiatry lub psychologa, gdy:

objawy są nasilone i znacząco zakłócają codzienne funkcjonowanie,
pojawiają się myśli lub zachowania wskazujące na ryzyko zrobienia sobie krzywdy albo agresja wobec innych,
żałoba wyraźnie wykracza poza reakcje typowe dla danej kultury i nie widać powrotu do normy,
pojawia się znaczna dezorganizacja, zaburzenia myślenia lub objawy psychotyczne,
traumy doświadczyła osoba chorująca psychicznie, u której może wystąpić kolejny epizod choroby,
objawy nie zmieniają się i nie widać stopniowej poprawy przez co najmniej miesiąc.

Jak rozpoznaje się PTSD

Według mp.pl rozpoznanie stawia lekarz psychiatra lub psycholog kliniczny albo psychoterapeuta na podstawie wywiadu, czasem uzupełnionego kwestionariuszami. Zwykle wystarcza jedna wizyta trwająca 60–90 minut.

Ponieważ objawy trwają często miesiącami lub latami, ich związek z traumą łatwo się zaciera. Dlatego mp.pl radzi, by mówiąc lekarzowi o kłopotach ze snem czy rozdrażnieniu, wspomnieć też o przeżytym zdarzeniu.

Ważna jest też ocena zaburzeń współistniejących. Jeśli razem z PTSD występuje np. depresja lub nadużywanie alkoholu, specjalista może zaproponować, od czego zacząć leczenie. Więcej o objawach depresji w poradniku depresja: objawy.

Leczenie: psychoterapia i leki

Mp.pl przytacza zalecenia brytyjskiego NICE: wszystkim osobom z PTSD należy zaproponować psychoterapię skoncentrowaną na traumie, czyli terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie (TF-CBT) albo EMDR, niezależnie od czasu, jaki minął od zdarzenia. Po jednorazowej traumie terapia obejmuje zwykle 10–12 cotygodniowych sesji, a sesje poświęcone traumie trwają około 90 minut.

Przegląd Cochrane (Bisson i wsp., 2013, 70 badań) potwierdza, że TF-CBT i EMDR zmniejszają objawy bardziej niż oczekiwanie na leczenie, a zaraz po terapii podobnie skuteczna była też CBT nieskoncentrowana na traumie. Jakość dowodów oceniono jednak jako bardzo niską i zwrócono uwagę, że z aktywnego leczenia częściej się rezygnowało.

Z leków mp.pl wymienia przede wszystkim leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI; standardowo leczenie trwa 3–6 miesięcy. Źródła różnie rozkładają akcenty: zalecenia NICE stawiają na psychoterapię dla wszystkich, a w wywiadzie o pandemii opublikowanym w mp.pl mowa o równoległym wdrożeniu leków i psychoterapii.

W naszej poradni psychologii w Bilbao pomagamy osobom po trudnych doświadczeniach (wizyty po hiszpańsku).

W skrócie

Silne reakcje po traumie są normalne i u większości osób mijają w ciągu tygodni.
PTSD to utrwalone ponowne przeżywanie, unikanie i nadmierne pobudzenie.
Objawy bez poprawy przez ponad miesiąc to sygnał do diagnostyki.
Tuż po traumie najważniejsze są bezpieczeństwo i wsparcie bliskich; rutynowy debriefing nie zapobiega PTSD.
Leczeniem z wyboru jest psychoterapia skoncentrowana na traumie (TF-CBT, EMDR); stosuje się też leki SSRI.
Myśli samobójcze, agresja lub objawy psychotyczne wymagają pomocy specjalisty.

Najczęstsze pytania o PTSD

Te odpowiedzi mają charakter ogólny i nie zastępują wizyty ani indywidualnej oceny lekarskiej.

Jak długo po traumie mogą trwać objawy, zanim to PTSD?

Według mp.pl niepokój powinny budzić objawy, które utrzymują się bez poprawy przez ponad miesiąc. Wcześniej najczęściej jest to naturalna reakcja na stres.

Czy PTSD może pojawić się po latach?

Tak, choć rzadziej, np. w rocznice traumy. Jeden z wywiadów w mp.pl wspomina, że objawy mogą wystąpić nawet po kilku latach od kryzysu.

Czy rozwód może wywołać PTSD?

Według mp.pl sam rozwód nie spełnia kryterium stresora traumatycznego, chyba że wiązał się z przemocą i zagrożeniem życia. Silny stres po rozstaniu może jednak dawać objawy podobne do PTSD; mp.pl wspomina wtedy o zaburzeniach adaptacyjnych.

Czy warto od razu po wypadku iść do psychologa?

Mp.pl wskazuje, że większości osób profesjonalna pomoc we wczesnym okresie nie jest potrzebna, a najważniejsze jest wsparcie bliskich. Pomocy warto szukać przy bardzo nasilonych objawach, myślach samobójczych, agresji lub objawach psychotycznych.

Jaka terapia pomaga na PTSD?

Zalecana jest psychoterapia skoncentrowana na traumie: TF-CBT lub EMDR, zwykle 10–12 sesji. Przegląd Cochrane potwierdza ich skuteczność, choć jakość dowodów oceniono jako bardzo niską.

Czy na PTSD są leki?

Tak. Mp.pl wymienia przede wszystkim leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, stosowane standardowo przez 3–6 miesięcy. O długości leczenia decyduje lekarz wspólnie z pacjentem.

Źródła

Ten poradnik ma charakter informacyjny i nie zastępuje oceny lekarskiej. Diagnoza i leczenie zależą od Twojej wizyty i historii choroby. W nagłym wypadku zadzwoń pod 112.