Osobowość dyssocjalna: objawy, diagnoza i terapia

Czym są zaburzenia osobowości

Mp.pl opisuje osobowość jako w miarę stały zespół cech i właściwości, które kształtują wzorce zachowania danej osoby. Wpływają na nią temperament, umiejętności adaptacyjne, mechanizmy psychologiczne i poziom inteligencji. Różnice osobowości są naturalne i same w sobie nie są patologią.

O zaburzeniu osobowości mówi się wtedy, gdy ktoś stale zachowuje się w sposób, który zaburza jego funkcjonowanie, utrudnia kontakty z ludźmi i jest nieakceptowany przez otoczenie.

Osobowość zaczyna się kształtować już w życiu płodowym, a najsilniej rozwija się między 2. a 16. rokiem życia. Mp.pl zaznacza, że wyraźna zmiana osobowości w wieku dorosłym wymaga pogłębionej diagnostyki, głównie neurologicznej.

Czym jest osobowość dyssocjalna

Według mp.pl osobowość dyssocjalna, w klasyfikacji DSM-5 antyspołeczne zaburzenie osobowości, charakteryzuje się tendencją do lekceważenia innych ludzi oraz praw i norm społecznych. Osoby z tym rozpoznaniem często postępują manipulacyjnie i mogą dopuszczać się oszustw lub czynów przestępczych.

Mp.pl przytacza metaforę, która ma oddawać ten styl funkcjonowania: „Zrobię, co zechcę i kiedy zechcę”.

Czynniki ryzyka

Mp.pl podkreśla, że nie ustalono jednej przyczyny tego zaburzenia. Wymienia jednak czynniki ryzyka, takie jak:

wychowanie w rodzinie i grupie rówieśniczej funkcjonującej w sposób patologiczny,
ubóstwo i niska pozycja społeczno-ekonomiczna,
mieszkanie w mieście i przeludnienie,
nadużywanie alkoholu i innych substancji psychoaktywnych,
organiczne zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego.

Jak często występuje

Według mp.pl kryteria tego zaburzenia spełnia nawet do 3% społeczeństwa, co czyni je jednym z najczęstszych zaburzeń osobowości.

Mp.pl podaje, że występuje ono nawet 10 razy częściej u mężczyzn niż u kobiet, a szczególnie często w grupach osób uzależnionych od alkoholu lub narkotyków i osób odbywających karę więzienia.

Jak się objawia

Mp.pl opisuje, że zaburzenia zachowania pojawiają się już przed 15. rokiem życia: nierespektowanie podstawowych norm, agresja wobec ludzi i zwierząt, oszustwa, kradzieże czy niszczenie mienia. Taki wzorzec utrzymuje się w dorosłości.

Typowe są brak empatii, niezdolność do odczuwania poczucia winy, chłód emocjonalny, lekceważenie potrzeb i uczuć innych, manipulowanie dla korzyści lub poczucia władzy, drażliwość i skłonność do agresji.

Osoby z tym zaburzeniem zwykle nie mają trudności z nawiązywaniem kontaktów ani wchodzeniem w poważniejsze relacje, ale utrzymanie ich na dłużej jest dla nich bardzo trudne. Inny obraz trudności w relacjach opisuje poradnik osobowość borderline.

Kryteria rozpoznania

Według mp.pl psychiatra najpierw ocenia, czy spełnione są ogólne kryteria zaburzenia osobowości: wyraźnie odmienne zachowania i przeżycia w co najmniej dwóch obszarach (myślenie, uczuciowość, kontrola impulsów, relacje z innymi), utrwalone, obecne w wielu sytuacjach, zaczynające się w późnym dzieciństwie lub młodości i powodujące cierpienie lub szkodę dla otoczenia.

Następnie szuka cech typowych dla osobowości dyssocjalnej, takich jak:

bezwzględne nieliczenie się z uczuciami innych,
utrwalona nieodpowiedzialność i lekceważenie norm, reguł i zobowiązań,
niezdolność do utrzymania trwałych związków przy łatwości ich nawiązywania,
bardzo niska tolerancja frustracji i niski próg agresji,
niezdolność do odczuwania winy i uczenia się na doświadczeniach, zwłaszcza karach,
skłonność do obwiniania innych lub racjonalizowania swoich zachowań.

Rola psychologa i psychoterapia

Mp.pl wyjaśnia, że diagnozę stawia lekarz psychiatra, często we współpracy z psychologiem, który korzysta z testów ułatwiających rozpoznanie. Najpowszechniej stosowany jest test osobowości MMPI z 567 pytaniami.

Podstawową metodą leczenia zaburzeń osobowości, jedyną o potwierdzonej długoterminowej skuteczności, jest psychoterapia, w której kluczowa jest relacja z terapeutą. Przy osobowości dyssocjalnej mp.pl nie poleca długoterminowej terapii psychodynamicznej, bo opiera się ona na wglądzie; można natomiast podejmować próby terapii poznawczo-behawioralnej.

W naszej poradni psychologii w Bilbao prowadzimy ocenę psychologiczną i psychoterapię dorosłych, także we współpracy z psychiatrą (wizyty po hiszpańsku).

Jak dochodzi do szukania pomocy i kiedy leki

Mp.pl zauważa, że osoby z zaburzeniem osobowości zwykle bezkrytycznie oceniają swoje zachowanie. Najczęściej po pomoc zgłaszają się, bo sugerują to bliscy, albo z powodu innego zaburzenia psychicznego. Bliskim mp.pl radzi zasugerować konsultację psychologiczną, psychoterapeutyczną lub psychiatryczną, pamiętając, że reakcja może nie być przychylna.

Leki schodzą na drugi plan. Stosuje się je głównie przy współwystępujących zaburzeniach, np. leki przeciwdepresyjne przy depresji czy przeciwlękowe przy lęku.

Według mp.pl psychoterapia pomaga dostrzec własne style reagowania i znaleźć rozwiązania poprawiające funkcjonowanie społeczne, ale z powodu braku wglądu jej efekty są zwykle niewielkie. Nasilenie objawów zmniejsza się z wiekiem.

Gdzie źródła się różnią

Mp.pl wymienia terapię poznawczo-behawioralną jako możliwą formę leczenia. Przegląd Cochrane Gibbon i wsp. z 2020 roku, obejmujący 19 badań, z danymi od 605 osób, nie znalazł różnicy między terapią poznawczo-behawioralną dodaną do zwykłej opieki a samą zwykłą opieką pod względem agresji fizycznej i funkcjonowania społecznego.

Tylko trzy z ocenianych metod dawały sygnał, że mogą działać lepiej niż porównanie, ale żadna nie przyniosła przekonujących dowodów na zmianę zachowań antyspołecznych. Pewność dowodów była niska lub bardzo niska.

Oba źródła zgadzają się więc, że możliwości leczenia są ograniczone. Autorzy przeglądu podkreślają potrzebę lepszych badań i nowych podejść.

Najważniejsze o osobowości dyssocjalnej

To zaburzenie osobowości z utrwalonym lekceważeniem innych ludzi i norm społecznych.
Zaburzenia zachowania pojawiają się przed 15. rokiem życia i trwają w dorosłości.
Nie ma jednej przyczyny; czynnikami ryzyka są m.in. trudne warunki wychowania i substancje psychoaktywne.
Diagnozę stawia psychiatra, często z psychologiem.
Podstawą leczenia jest psychoterapia, choć jej efekty są zwykle ograniczone; leki stosuje się przy innych zaburzeniach.
Objawy z wiekiem zwykle słabną.

Najczęstsze pytania o osobowość dyssocjalną

Te odpowiedzi mają charakter ogólny i nie zastępują wizyty ani indywidualnej oceny lekarskiej.

Czym jest osobowość dyssocjalna?

To zaburzenie osobowości z utrwalonym lekceważeniem innych ludzi oraz praw i norm społecznych; w DSM-5 nazywa się je antyspołecznym zaburzeniem osobowości.

Jakie są objawy osobowości dyssocjalnej?

Brak empatii i poczucia winy, manipulowanie, nieodpowiedzialność, niska tolerancja frustracji, skłonność do agresji i trudność w utrzymaniu związków.

Kto stawia diagnozę?

Lekarz psychiatra, często we współpracy z psychologiem, który wykonuje testy osobowości.

Czy osobowość dyssocjalną da się leczyć?

Podstawą jest psychoterapia, ale według mp.pl i przeglądu Cochrane jej skuteczność jest ograniczona.

Czy objawy mogą się zmniejszyć?

Tak, mp.pl podaje, że nasilenie objawów zmniejsza się wraz z wiekiem.

Jak zachęcić bliską osobę do konsultacji?

Mp.pl radzi zasugerować konsultację psychologiczną lub psychiatryczną, pamiętając, że reakcja może być nieprzychylna.

Źródła

Ten poradnik ma charakter informacyjny i nie zastępuje oceny lekarskiej. Diagnoza i leczenie zależą od Twojej wizyty i historii choroby. W nagłym wypadku zadzwoń pod 112.