Osobowość borderline: objawy, przyczyny i leczenie

01Co to jest

Czym jest osobowość borderline

Mp.pl wyjaśnia, że „borderline” znaczy dosłownie „z pogranicza”. Termin wprowadzono w połowie XX wieku dla osób, których zaburzenia mieściły się między zaburzeniami psychotycznymi a nerwicami. Stan emocjonalny tych osób stale się zmienia, a jednocześnie ta zmienność jest trwała; nazywa się to „stabilną niestabilnością”.

O zaburzeniach osobowości mówi się, gdy cechy osobowości są mało podatne na zmianę i utrudniają przystosowanie, co wyraźnie pogarsza funkcjonowanie społeczne, zawodowe lub samopoczucie. Mp.pl zaznacza, że zaburzeń osobowości nie należy traktować tak samo jak choroby, np. grypy czy schizofrenii, a w leczeniu ważne jest odwoływanie się do zdrowych aspektów osobowości.

02Objawy

Typowe objawy osobowości borderline

Według mp.pl najbardziej typowe jest bardzo silne pragnienie bliskiej, wyłącznej relacji z drugą osobą, połączone z lękiem przed „pochłonięciem” przez nią i lękiem przed porzuceniem. Rodzi to silne napięcie emocjonalne, w którym zdarzają się próby samobójcze, samookaleczenia i przemijające stany psychotyczne.

Charakterystyczna jest też trudność w jednoczesnym widzeniu „dobrych” i „złych” stron innych osób. Postawa wobec bliskich zmienia się skrajnie: od idealizacji do dewaluacji, co bywa bardzo trudne dla rodziny, przyjaciół i terapeutów.

Mp.pl wymienia też inne częste objawy: stany lękowe, np. napady paniki, obniżony nastrój, natręctwa, dolegliwości cielesne bez przyczyny organicznej, nadużywanie substancji psychoaktywnych i zaburzenia odżywiania. Mogą one jednak występować także w innych zaburzeniach. Więcej o obniżonym nastroju w poradniku o objawach depresji.

03Kryteria

Jak rozpoznaje się osobowość borderline

Mp.pl opisuje kryteria amerykańskiej klasyfikacji DSM-IV. Rozpoznanie jest zasadne, gdy występuje co najmniej pięć z tych cech:

• rozpaczliwe wysiłki, by uniknąć realnego lub wyobrażonego porzucenia,
• niestałe, ale intensywne związki ze skrajną idealizacją lub dewaluacją,
• zaburzony, niestabilny obraz siebie lub poczucie własnej wartości,
• impulsywność w co najmniej dwóch ryzykownych obszarach, np. wydawanie pieniędzy, substancje, ryzykowna jazda, napadowe objadanie się,
• nawracające zachowania, groźby lub próby samobójcze i samookaleczenia,
• niestabilność emocjonalna z nadmierną reaktywnością nastroju,
• przewlekłe uczucie pustki,
• silny, nieadekwatny gniew lub brak kontroli nad jego wybuchami,
• przemijające, związane ze stresem myśli paranoidalne lub objawy dysocjacyjne.

W klasyfikacji ICD-10 osobowość borderline jest jednym z dwóch typów osobowości chwiejnej emocjonalnie, obok typu impulsywnego. W rozpoznaniu pomaga ustrukturyzowany wywiad kliniczny prowadzony przez specjalistę.

04Jak często

Jak często występuje

Mp.pl podaje, że dane o częstości są różne: według jednych autorów 0,7–1,8% populacji w Europie i USA, według innych 0,2–2,8%. Wśród osób leczonych w szpitalach psychiatrycznych to 15–25%, czyli połowa wszystkich rozpoznań zaburzeń osobowości.

Dawniej uważano, że kobiety stanowią 70–75% osób z tym rozpoznaniem. Nowsze badanie w USA podaje częstość w ciągu życia 5,9%, podobną u kobiet (6,2%) i mężczyzn (5,6%). W Polsce brak danych, bo jedyne duże badanie epidemiologiczne nie objęło zaburzeń osobowości.

05Przyczyny

Skąd bierze się osobowość borderline

Według mp.pl istotnym czynnikiem jest zaniedbanie ze strony opiekunów. Osoby z tym rozpoznaniem często doświadczały rozłąki i utraty bliskich, przemocy fizycznej lub wykorzystywania seksualnego, a sytuacja w rodzinie była chaotyczna. Takie przeżycia zaburzają więź z opiekunem i osłabiają zdolność do mentalizacji, czyli rozumienia tego, co dzieje się we własnym umyśle i w umysłach innych.

Model biopsychospołeczny łączy trzy czynniki: wrodzony temperament, traumatyczne i chaotyczne środowisko domowe oraz zdarzenia wyzwalające objawy, np. próbę stworzenia bliskiej relacji lub usamodzielnienia się. U różnych osób mają one różne znaczenie.

06Otoczenie

Wpływ na bliskich i codzienne życie

Mp.pl opisuje, że zaburzenia osobowości zawsze oddziałują na inne osoby. U bliskich mogą się na przemian pojawiać chęć ratowania, poczucie winy, złość, lęk i bezsilność. Osoby z osobowością borderline często mają też trudności w pracy, np. częste zmiany pracy, oraz gorzej znoszą stres.

Z powodu wielu różnych objawów szukają pomocy nie tylko u psychiatrów i psychoterapeutów, ale też u lekarzy rodzinnych, neurologów czy chirurgów. Według mp.pl wewnętrzny chaos przenosi się na najbliższe otoczenie.

07Leczenie

Leczenie: psychoterapia i leki

Według mp.pl zwykle łączy się leczenie psychologiczne i farmakologiczne. Za najbardziej skuteczną mp.pl uważa psychoterapię psychoanalityczną i metody od niej pochodzące, m.in. terapię opartą na mentalizacji (MBT) i terapię skoncentrowaną na przeniesieniu. Udowodnioną skuteczność ma też terapia dialektyczno-behawioralna (DBT), wywodząca się z nurtu poznawczo-behawioralnego.

W naszej poradni psychologicznej w Bilbao prowadzimy psychoterapię osób z trudnościami w regulacji emocji (wizyty po hiszpańsku).

Leki działają doraźnie i zmniejszają nasilenie poszczególnych objawów, np. lęku, depresji czy zmian nastroju, ale nie leczą zaburzenia osobowości. Stosuje się m.in. leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, leki stabilizujące nastrój i małe dawki leków przeciwpsychotycznych. Leków uspokajających z grupy benzodiazepin zwykle się nie zaleca ze względu na ryzyko uzależnienia.

08Nadzieja

Czy osobowość borderline można leczyć

Mp.pl podkreśla, że uwzględnienie zdrowych aspektów osobowości umożliwia leczenie. Doświadczenia urazowe wpływają na budowę i funkcjonowanie mózgu, dlatego tak ważna jest swoista psychoterapia połączona z kompleksowym leczeniem.

Według mp.pl istnieją doniesienia o zmianach w przekaźnictwie w mózgu pod wpływem długotrwałej psychoterapii, podobnych do tych, jakie wywołuje leczenie farmakologiczne.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

• Która psychoterapia. Mp.pl uważa za najskuteczniejszą psychoterapię psychoanalityczną i metody pochodne, a DBT wymienia jako drugą metodę o udowodnionej skuteczności. Przegląd Cochrane z 2020 roku (Storebø i wsp., 75 badań, 4507 osób) nie znalazł wyraźnej różnicy między rodzajami psychoterapii w zmniejszaniu nasilenia objawów i poprawie funkcjonowania.
• Skuteczność psychoterapii. W tym przeglądzie psychoterapia w porównaniu ze zwykłym leczeniem zmniejszała nasilenie objawów w stopniu istotnym klinicznie. Mogła też zmniejszać samookaleczenia i zachowania samobójcze, ale przy dowodach niskiej jakości.
• Kogo dotyczyły badania. Większość uczestników badań stanowiły kobiety w wieku od kilkunastu do około 45 lat.

10W skrócie

Najważniejsze o osobowości borderline

• To zaburzenie osobowości z „stabilną niestabilnością” emocji i relacji.
• Typowe są lęk przed porzuceniem, impulsywność i uczucie pustki.
• Rozpoznanie stawia specjalista na podstawie kryteriów i wywiadu.
• Ważną rolę odgrywają trudne doświadczenia w dzieciństwie.
• Podstawą leczenia jest psychoterapia; leki łagodzą objawy.
• Myśli i próby samobójcze wymagają pilnej pomocy.