Niedobór żelaza: objawy, przyczyny i jakie badania zrobić

01Co to jest

Czym jest niedobór żelaza

Żelazo jest składnikiem hemoglobiny, czerwonego barwnika krwinek, który przenosi tlen z płuc do komórek. Według Medycyny Praktycznej organizm przechowuje je w dwóch pulach: żelazo krążące we krwi, zużywane na bieżąco, oraz zapasy, związane m.in. z ferrytyną, głównie w wątrobie.

Gdy żelaza brakuje, najpierw opróżniają się zapasy, a potem upośledza się produkcja krwinek czerwonych: powstaje ich mniej, są mniejsze i zawierają mniej hemoglobiny. Tak rozwija się niedokrwistość z niedoboru żelaza. Przegląd w czasopiśmie The Lancet z 2021 roku podkreśla, że zaburzenia mogą się pojawić także wtedy, gdy niedokrwistości jeszcze nie ma.

02Jak często

Jak często występuje niedobór żelaza

Według mp.pl niedokrwistość z niedoboru żelaza dotyczy około 25% kobiet i 20% mężczyzn na świecie. W Europie Środkowej szacuje się ją na około 10%, a w Europie Zachodniej i USA na około 3%.

Kobiety chorują częściej, bo tracą więcej żelaza: miesiączkujące około 2 mg na dobę, a w ciąży i podczas karmienia piersią około 3 mg na dobę. U mężczyzn i kobiet po menopauzie utrata wynosi około 1 mg na dobę. Przegląd w The Lancet wymienia jako grupy szczególnie narażone dzieci i kobiety przed menopauzą.

03Objawy

Objawy niedoboru żelaza

Medycyna Praktyczna wymienia objawy wspólne dla wszystkich rodzajów niedokrwistości:

• osłabienie i łatwe męczenie się,
• pogorszenie koncentracji i uwagi,
• bóle i zawroty głowy,
• kołatanie serca i duszność,
• bladość skóry, błony śluzowej jamy ustnej i spojówek.

Według mp.pl niedotlenienie komórek zmniejsza sprawność fizyczną i umysłową, osłabia koncentrację, utrudnia zapamiętywanie i osłabia odporność. Objawy narastają stopniowo, w miarę opróżniania się zapasów żelaza.

04Typowe znaki

Włosy, paznokcie, skóra i język

Oprócz objawów niedokrwistości przy niedoborze żelaza mp.pl opisuje zmiany, które mogą naprowadzić na jego przyczynę:

• włosy cienkie, łamliwe i łatwo wypadające,
• paznokcie blade, z podłużnymi prążkami i rowkami,
• suchość skóry,
• wygładzony, bolesny i piekący język,
• spaczone łaknienie, zwłaszcza u dzieci: ochota na krochmal, surowy ryż, glinę lub kredę.

Żaden z tych objawów nie wystarcza do rozpoznania, bo wypadanie włosów czy zmęczenie mają wiele innych przyczyn. Potwierdzić niedobór może tylko badanie krwi.

05Przyczyny

Skąd się bierze niedobór żelaza

Według Medycyny Praktycznej najczęstsze przyczyny to:

• utrata krwi: obfite miesiączki, mięśniaki, krwawienia z przewodu pokarmowego (także przy przyjmowaniu kwasu acetylosalicylowego, innych niesteroidowych leków przeciwzapalnych i leków przeciwkrzepliwych), powtarzające się krwawienia z nosa, a także wielokrotne oddawanie krwi,
• zwiększone zapotrzebowanie: II i III trymestr ciąży, karmienie piersią, okres dojrzewania, wcześniaki,
• zaburzenia wchłaniania: stan po usunięciu żołądka lub operacji bariatrycznej, zakażenie H. pylori, celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna,
• dieta uboga w żelazo, np. źle zbilansowana dieta wegetariańska lub wegańska.

Przegląd w The Lancet zaleca, by u każdej osoby z niedoborem żelaza szukać przyczyny i rozważyć badanie w kierunku celiakii. U mężczyzn i kobiet po menopauzie z niedokrwistością z niedoboru żelaza wskazane jest badanie endoskopowe, aby wykluczyć krwawienie z przewodu pokarmowego.

06Badania

Jakie badania wykonać

Podstawowym badaniem jest morfologia krwi. W niedokrwistości obniżone są liczba krwinek czerwonych (RBC) i stężenie hemoglobiny (Hb). Dla niedoboru żelaza charakterystyczne są małe krwinki z mniejszą ilością hemoglobiny, czyli obniżone wskaźniki MCV, MCH i MCHC.

Zapasy żelaza ocenia się, badając stężenie ferrytyny, które w niedoborze jest zmniejszone. Zmniejszone jest też stężenie żelaza w surowicy, zwłaszcza przy znacznej niedokrwistości, a całkowita zdolność wiązania żelaza (TIBC) jest zwiększona. Według mp.pl niedokrwistość jest łagodna przy Hb 10–12 g/dl u kobiet, umiarkowana przy 8–9,9 g/dl, ciężka przy 6,5–7,9 g/dl i zagrażająca życiu poniżej 6,5 g/dl.

07Suplementy

Dlaczego nie suplementować na własną rękę

Według mp.pl nie zaleca się przyjmowania żelaza bez konsultacji lekarskiej i ustalenia przyczyny niedokrwistości. Suplement może poprawić wyniki, a jednocześnie sprawić, że przeoczy się prawdziwą chorobę, np. przewlekłe krwawienie.

Ma to też znaczenie dla bezpieczeństwa. Medycyna Praktyczna wyjaśnia, że żelazo z pożywienia rzadko daje objawy nadmiaru, ale przedawkowanie preparatów może wywołać zatrucie z nudnościami, wymiotami i biegunką. U osób z hemochromatozą, czyli genetyczną skłonnością do gromadzenia żelaza, nadmiar uszkadza przede wszystkim wątrobę.

08Leczenie

Jak leczy się niedobór żelaza

Podstawą są preparaty żelaza, zwykle doustne. Według mp.pl większość z nich lepiej przyjmować na czczo, chyba że producent zaleca inaczej. Stężenie hemoglobiny rośnie o około 2 g/dl w ciągu około trzech tygodni, ale leczenie trwa co najmniej 4–6 miesięcy, bo dopiero po kilku tygodniach organizm zaczyna odbudowywać zapasy. Nie przerywa się go więc po wyrównaniu morfologii.

Przy nietolerancji preparatów doustnych, zaburzeniach wchłaniania lub istotnych krwawieniach z przewodu pokarmowego lekarz może podać żelazo dożylnie. Leczy się też przyczynę, np. obfite miesiączki.

Ważna jest także dieta. Co jeść i jak łączyć produkty, opisujemy w poradniku niedobór żelaza – co jeść. W poradni dietetycznej naszej kliniki w Bilbao układamy jadłospis bogaty w żelazo, dopasowany do zaleceń lekarza (wizyty po hiszpańsku).

09Profilaktyka

Kto powinien szczególnie uważać

Według mp.pl zapobieganie opiera się głównie na prawidłowej diecie. W niektórych sytuacjach lekarz zaleca żelazo w mniejszych dawkach zapobiegawczo, m.in.:

• kobietom w ciąży i karmiącym piersią bez stwierdzonego niedoboru: 30 mg na dobę,
• osobom długo stosującym dietę bezmięsną lub ubogą w mięso,
• wcześniakom, noworodkom z ciąż mnogich i noworodkom, które straciły krew podczas porodu.

Medycyna Praktyczna przypomina, że dieta wegetariańska nie jest przeciwwskazana, jeśli posiłki są dobrze skomponowane.

10W skrócie

Najważniejsze

• Niedobór żelaza to najczęstsza przyczyna niedokrwistości.
• Typowe objawy to zmęczenie, bladość, duszność przy wysiłku, łamliwe włosy i zmiany paznokci.
• Rozpoznanie wymaga morfologii krwi i oznaczenia ferrytyny.
• Przyczynę zawsze ustala lekarz; nie suplementuj żelaza na własną rękę.
• Leczenie preparatami trwa co najmniej 4–6 miesięcy, także po wyrównaniu wyników.