Depresja sezonowa: objawy i leczenie

01Co to jest

Czym jest depresja sezonowa

Depresja sezonowa (ang. seasonal affective disorder, SAD) to podtyp zaburzenia depresyjnego. Według mp.pl wyróżnia ją cykliczny, sezonowo-nawrotowy przebieg: epizody depresji pojawiają się najczęściej późną jesienią lub wczesną zimą i trwają do wiosny, gdy nastrój się poprawia.

Znacznie rzadziej objawy występują wiosną i latem, a jesienią i zimą następuje poprawa. Same objawy depresji opisujemy szerzej w poradniku depresja: objawy.

02Częstość

Jak często występuje

Depresja sezonowa jest stosunkowo częsta, a jej częstość zależy przede wszystkim od szerokości geograficznej: częściej występuje na wyższych szerokościach geograficznych. Według Medycyny Praktycznej w strefie umiarkowanej dotyczy około 4% ludzi, a na obszarach z niedoborem światła słonecznego nawet 10%.

Ryzyko rośnie u osób, które przeprowadzają się na wyższe szerokości geograficzne. Depresja sezonowa dotyka kobiety 4 razy częściej niż mężczyzn, a jej częstość wydaje się maleć z wiekiem.

03Przyczyny

Co powoduje depresję sezonową

Za kluczowe uznaje się sezonowe zmiany długości dnia i nocy oraz natężenia światła słonecznego, dlatego nawroty pojawiają się cyklicznie w określonych porach roku. Według mp.pl rolę mogą odgrywać też geny, ale nie wykazano konkretnego genu odpowiedzialnego za chorobę.

Jak w typowej depresji, obserwuje się obniżenie serotoniny w mózgu i zaburzenia innych przekaźników, w tym melatoniny. Serotonina i melatonina pomagają utrzymać rytm dobowy, a ich zmiany zaburzają rytm snu i czuwania, przez co trudno dostosować się do zmian długości dnia. Niedobór witaminy D nie jest kluczowy, ale może pogarszać przebieg choroby i reakcję na leczenie; zimą, przy mniejszej ilości światła, jej stężenie może być niższe.

04Objawy

Objawy depresji sezonowej

Objawy nie różnią się zasadniczo od objawów typowej depresji: obniżonego nastroju, utraty radości, spadku energii, zaburzeń snu i apetytu, kłopotów z koncentracją, poczucia winy i niskiej samooceny. Według Medycyny Praktycznej w depresji jesienno-zimowej częściej występują:

• wycofanie społeczne, swoista „społeczna hibernacja”,
• zwiększona senność,
• zwiększony apetyt, zwłaszcza na słodkie i bogate w węglowodany pokarmy, co prowadzi do przybierania na wadze.

W rzadszej postaci wiosenno-letniej bardziej typowe są bezsenność, słabszy apetyt i chudnięcie, lęk, niepokój, pobudzenie i skłonność do agresji.

05Rozpoznanie

Jak rozpoznaje się depresję sezonową

Nie ma testu, który rozpoznaje właśnie depresję sezonową. Według mp.pl trzeba spełniać kryteria nawracających zaburzeń depresyjnych, a epizody muszą pojawiać się cyklicznie jesienią i zimą albo wiosną i latem; nie muszą jednak występować co roku.

Lekarz, niekoniecznie psychiatra, może na początek zadać dwa pytania przesiewowe: czy w ostatnim miesiącu zmalały zainteresowania lub zdolność odczuwania przyjemności oraz czy pacjent czuł się smutny, przygnębiony lub bez nadziei. Odpowiedź „tak” na jedno z nich oznacza potrzebę dalszej diagnostyki, najlepiej u psychiatry. Psychiatra korzysta ze skal, ale żaden test nie zastąpi badania psychiatrycznego, czyli rozmowy i obserwacji.

06Fototerapia

Fototerapia: leczenie światłem

Ponieważ za najbardziej prawdopodobną przyczynę uznaje się mniejszą ilość światła jesienią i zimą, uznaną i zalecaną metodą leczenia jest fototerapia, stosowana od lat 80. XX wieku. Według Medycyny Praktycznej polega ona na naświetlaniu światłem:

• rano, codziennie lub co drugi dzień,
• o natężeniu od 2500 do 10 000 luksów: przy najniższym natężeniu przez około 2 godziny, przy najwyższym przez około pół godziny,
• z lampą ustawioną na wysokości oczu,
• zwykle przez 2–3 tygodnie.

Fototerapia jest uznawana za bezpieczną. Osoby z chorobami oczu powinny jednak wcześniej skonsultować się z okulistą, a osoby przyjmujące leki zwiększające wrażliwość na światło mogą potrzebować innej metody lub naświetlań pod nadzorem lekarza.

07Psychoterapia i leki

Psychoterapia, leki i witamina D

Według mp.pl najskuteczniejsza jest psychoterapia poznawczo-behawioralna, także w wersji opracowanej dla depresji sezonowej (CBT-SAD): zwykle grupowo, 2 razy w tygodniu przez 6 tygodni. Terapeuta pomaga zastąpić negatywne myśli związane z zimą bardziej pozytywnymi i planować przyjemne zajęcia, czyli stosuje aktywację behawioralną. Fototerapia i CBT-SAD są równie skuteczne: fototerapia działa szybciej, a psychoterapia daje trwalsze korzyści; można je łączyć. W naszej poradni psychologicznej w Bilbao prowadzimy terapię poznawczo-behawioralną dorosłych (wizyty po hiszpańsku).

Stosuje się też leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, a za najskuteczniejszy i zalecany uznaje się lek z grupy inhibitorów wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy, stosowany także w zapobieganiu nawrotom. Od października do kwietnia zaleca się suplementację witaminy D w dawce 800–2000 IU na dobę, zależnie od masy ciała i diety.

08Zapobieganie

Rokowanie i zapobieganie nawrotom

Depresja sezonowa należy do zaburzeń depresyjnych nawracających, dlatego całkowite wyleczenie jest rzadkie. Według Medycyny Praktycznej dobrze dobrana terapia i higieniczny tryb życia pozwalają jednak dobrze funkcjonować. Ponieważ nawrót da się przewidzieć, można zacząć naświetlania lub leki, zanim pojawią się objawy; nie zawsze to działa, ale może złagodzić i skrócić epizod.

Przeglądy Cochrane z 2019 roku oceniły zapobieganie. W przeglądzie o fototerapii (Nussbaumer-Streit i wsp.) jedyne badanie objęło 46 osób: depresja rozwinęła się u 43% osób z jasnym światłem, 33% z podczerwienią i 67% bez naświetlań, ale dowody mają bardzo niską jakość. W przeglądzie o psychoterapii (Forneris i wsp.) jedyne badanie terapii poznawczej opartej na uważności dało podobne wyniki jak zwykłe postępowanie, a dowody uznano za nierozstrzygające.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i przeglądy Cochrane różnią się w kilku punktach:

• Zapobieganie: mp.pl pisze, że naświetlania lub leki rozpoczęte przed objawami mogą złagodzić i skrócić epizod. Przegląd Nussbaumer-Streit i wsp. stwierdza, że dowody na zapobiegawczą fototerapię są ograniczone i nie pozwalają na wnioski, a decyzja o zapobieganiu powinna w dużej mierze zależeć od preferencji chorego.
• Psychoterapia: mp.pl podaje, że CBT-SAD jest tak samo skuteczna jak fototerapia i daje trwalsze korzyści w leczeniu. Przegląd Forneris i wsp. uznał dowody na zapobieganie nowemu epizodowi psychoterapią za nierozstrzygające, bo znalazł tylko jedno małe badanie.
• Częstość: mp.pl podaje około 4% w strefie umiarkowanej i do 10% przy niedoborze światła. Przegląd Cochrane podaje 1,5–9%, zależnie od szerokości geograficznej.

10W skrócie

Najważniejsze o depresji sezonowej

• To depresja z nawrotami w określonych porach roku, najczęściej jesienią i zimą.
• Kluczowe są zmiany długości dnia i ilości światła słonecznego.
• Typowe są senność, większy apetyt na słodycze i wycofanie z kontaktów.
• Rozpoznanie wymaga kryteriów depresji nawracającej z sezonowym przebiegiem.
• Leczy się ją fototerapią, psychoterapią poznawczo-behawioralną i lekami przeciwdepresyjnymi.
• Nawroty można przewidzieć, ale dowody na skuteczność zapobiegania są słabe.