Afazja: rodzaje, przyczyny i terapia

01Co to jest

Czym jest afazja

Według artykułu w mp.pl (lek. Magdalena Wiercińska) afazja oznacza niezdolność do mówienia u osoby, która wcześniej rozmawiała prawidłowo, wyrażała swoje myśli i rozumiała innych. Artykuł PAP opublikowany w mp.pl opisuje ją jako utratę zdolności posługiwania się językiem, zarówno w mowie, jak i w piśmie.

Za mowę odpowiadają ośrodki w korze tzw. półkuli dominującej mózgu. U większości ludzi jest to lewa półkula, a według mp.pl u osób leworęcznych prawa. Według amerykańskiego instytutu NIDCD, cytowanego w tym samym artykule, z afazją żyje około 1 na 250 osób na świecie.

02Rodzaje

Afazja ruchowa, czuciowa i mieszana

Mp.pl wyróżnia trzy główne rodzaje afazji:

• afazja ruchowa: chory zwykle wie, co chce powiedzieć, ale wydaje nieartykułowane dźwięki lub pojedyncze słowa; czasem zastępuje brakujące słowa innymi, popełnia błędy gramatyczne, nie buduje zdań albo powtarza słowa,
• afazja czuciowa: chory nie rozumie pytań, poleceń, zdań i słów; w łagodnej postaci może mówić, ale źle rozumie, co mówią inni,
• afazja czuciowo-ruchowa (mieszana): łączy obie trudności i występuje najczęściej.

Częściową afazję nazywa się czasem dysfazją. Przedrostek „a-” oznacza brak czynności, a „dys-” jej zaburzenie.

03Przyczyny

Co wywołuje afazję

Według mp.pl afazja nie zdarza się osobom zdrowym. Jest następstwem uszkodzenia lub niedokrwienia obszaru kory mózgowej, który odpowiada za mowę lub za rozumienie mowy. Oba obszary leżą blisko siebie, dlatego często występuje afazja mieszana.

• najczęstszą przyczyną jest udar mózgu,
• rzadziej guzy, urazy mózgu, miejscowe stany zapalne i miażdżyca tętnic mózgowych; wtedy afazja może rozwijać się stopniowo,
• afazję może też wywołać operacja guza mózgu, podczas której trzeba usunąć struktury odpowiadające za mowę.

04Przejściowa

Afazja przejściowa: migrena i TIA

Mp.pl podaje, że afazja może wystąpić przejściowo, na kilka minut lub godzin. Bywa częścią aury migrenowej: zaburzenia mowy trwają wtedy kilka lub kilkanaście minut, razem z innymi objawami aury, np. mroczkami, migającymi światłami czy drętwieniem połowy twarzy i ręki.

Afazja może też pojawić się podczas przemijającego napadu niedokrwienia mózgu (TIA), który może poprzedzać udar. Dlatego nawet krótkotrwałe zaburzenia mowy wymagają wezwania pogotowia, a nie czekania, aż miną.

05Dyzartria

Afazja a dyzartria

Afazję trzeba odróżnić od dyzartrii. Według mp.pl w dyzartrii chory dobrze wie, co chce powiedzieć, i rozumie innych, ale nie potrafi się wysłowić, bo nieprawidłowo pracują język, podniebienie i nagłośnia. Przyczyną jest uszkodzenie pnia mózgu, nerwów lub mięśni biorących udział w mówieniu.

Mp.pl ujmuje to krótko: afazja jest zaburzeniem ośrodków decyzyjnych, czyli kory mózgu, a dyzartria zaburzeniem wykonawczym, dotyczącym nerwów obwodowych i mięśni. Przy udarze niewyraźna mowa może wynikać z opadnięcia kącika ust, ale głównym zaburzeniem mowy w udarze jest afazja.

06Pierwsza pomoc

Co robić, gdy pojawi się afazja

Według mp.pl afazja wskazuje na ciężki stan chorego i potencjalne zagrożenie życia. Trzeba pilnie wezwać pogotowie; zwykle robi to rodzina lub osoby z otoczenia, bo chory może nie być w stanie powiedzieć, co się dzieje.

Lekarz najpierw sprawdza, czy nie ma bezpośredniego zagrożenia życia, i ocenia stan świadomości. Ustala, czy afazji towarzyszą inne objawy, np. porażenie połowy ciała, zleca badania, np. tomografię komputerową głowy, i prostymi pytaniami, np. o imię i wiek, sprawdza, czy chory rozumie pytanie i czy potrafi odpowiedzieć.

07Rehabilitacja

Rehabilitacja i rola logopedy

Według Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji Neurologicznej, którego materiał opublikowano w mp.pl, rehabilitację prowadzi wielospecjalistyczny zespół: lekarz, fizjoterapeuta, neuropsycholog, logopeda i pracownik socjalny. W programie rehabilitacji niezbędne są psychoterapia indywidualna lub grupowa oraz nauka mowy u chorych z afazją.

Do rehabilitacji neuropsychologicznej kwalifikuje logopeda lub (neuro)psycholog. Wymogiem jest ustabilizowany stan ogólny, brak zaburzeń świadomości, umiejętność współpracy i motywacja. Część ćwiczeń prowadzi się z użyciem programów komputerowych, w formie gier, które dokumentują postępy.

08Dowody

Co mówią badania o terapii mowy

Przegląd Cochrane Brady i współpracowników z 2016 roku objął 57 badań i 3002 osoby z afazją po udarze. Terapia mowy i języka, w porównaniu z brakiem terapii, poprawiała codzienną komunikację, czytanie, pisanie i mówienie. Na podstawie mniejszej liczby badań korzyści nie były wyraźne w obserwacji odległej.

Lepsze wyniki komunikacji dawała terapia bardziej intensywna, w większej dawce lub prowadzona dłużej. Z intensywnych programów więcej osób jednak rezygnowało, dlatego w podsumowaniu zaznaczono, że nie każdemu odpowiadają. W naszej poradni logopedycznej w Bilbao prowadzimy terapię mowy u dorosłych z afazją i doradzamy rodzinie (wizyty po hiszpańsku).

09Dzieci

Afazja u dzieci

Ekspertki z Kliniki Foniatrii i Audiologii Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu wyjaśniają w mp.pl, że afazja to wtórne zaburzenie mowy u osób, które wcześniej wykształciły komunikację słowną. U dzieci występuje niezwykle rzadko, a jej przyczyną mogą być urazy czaszkowo-mózgowe, zapalenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych lub operacje guzów mózgu.

Niektóre formy opóźnionego rozwoju mowy mogą przypominać afazję; trzeba wtedy potwierdzić, że zaburzenia mają podłoże mózgowe. Do zaburzeń rozwoju mowy należą też swoiste zaburzenia rozwoju językowego (SLI), bez uchwytnej przyczyny. Więcej piszemy w poradniku opóźniony rozwój mowy.

10W skrócie

Najważniejsze

• Afazja to utrata zdolności mówienia lub rozumienia mowy po uszkodzeniu mózgu.
• Najczęstszą przyczyną jest udar; najczęściej występuje afazja mieszana.
• Nagła afazja, nawet przemijająca, wymaga wezwania pogotowia: 112.
• Dyzartria to inne zaburzenie: chory wie, co chce powiedzieć, ale nie może tego wyartykułować.
• Terapia mowy poprawia komunikację, czytanie i pisanie po udarze.