Polyneuropathie: klachten, oorzaken en onderzoek (EMG)

01Wat is het

Wat is polyneuropathie?

Bij polyneuropathie is er schade aan je zenuwen. Zenuwen zijn een soort draden in je hele lichaam die seintjes doorgeven. Sommige zenuwen geven seintjes aan je spieren, zodat je kunt bewegen. Andere geven seintjes naar je hersenen, zodat je kunt voelen.

Bij polyneuropathie zijn meerdere zenuwen beschadigd, aan beide kanten van je lichaam. Je hebt dus last van allebei je voeten of benen. Meestal begint het bij de voeten en onderbenen, en meestal ontstaan de klachten bij mensen die ouder zijn dan 50 jaar.

02Symptomen

Polyneuropathie: symptomen

Klachten in je gevoel:

• een tintelend, prikkelend of doof gevoel in je voeten en onderbenen,
• soms pijn in je voeten en benen,
• later kunnen de klachten ook in je handen komen,
• de klachten zitten in allebei je voeten en benen, dus niet alleen links of rechts,
• je evenwicht is minder goed.

Klachten in je spieren:

• kramp in je spieren,
• je spieren worden minder sterk, waardoor je moeilijker loopt,
• je kunt een klapvoet krijgen: het lukt dan niet goed om je voet op te tillen bij het lopen.

De pijn kan de ene dag erger zijn dan de andere. Gewone pijnstillers zoals paracetamol helpen meestal niet goed.

03Oorzaken

Hoe ontstaat polyneuropathie?

• Diabetes (type 1 en type 2): de oorzaak bij ongeveer 1 op de 3 mensen met polyneuropathie.
• Veel alcohol drinken. Je lever maakt giftige stoffen van alcohol. Drink je jarenlang veel, dan kunnen die je zenuwen kapotmaken.
• Sommige medicijnen, zoals sommige soorten chemotherapie bij kanker, die giftig zijn voor de zenuwen.
• Te veel vitamine B6, bijvoorbeeld door lange tijd te veel energiedrankjes of vitaminepillen met B6.
• Te weinig vitamine B12, bijvoorbeeld als je veganistisch eet zonder B12-pillen, na een maag- of darmoperatie of door vaak lachgas te gebruiken. Zie ook onze gids over vitamine B12-tekort.
• Te weinig foliumzuur of vitamine B1, bijvoorbeeld door te weinig groente of gevarieerd eten, te veel alcohol of na een maagoperatie zoals een maagverkleining.
• Andere stofwisselingsziektes, zoals ziektes van de nieren of de schildklier.

Bij ongeveer 1 op de 3 mensen is er geen oorzaak te vinden. Artsen noemen dat meestal CIAP. Bij ongeveer 1 op de 10 mensen zijn er meer oorzaken tegelijk.

04Huisarts

Onderzoek bij de huisarts

Je huisarts stelt vragen over je klachten: of je voeten anders voelen dan vroeger, of je pijn hebt, of je vitaminepillen slikt, of je alcohol drinkt en of je gezond eet.

Daarna onderzoekt de huisarts de kracht in je benen, je reflexen en je gevoel, bijvoorbeeld of je verschil voelt tussen een scherp en een zacht stokje op je huid. Ook laat je bloed prikken; daarin is bijvoorbeeld te zien of je te veel of te weinig van sommige vitamines hebt.

Soms is daarna al duidelijk dat je polyneuropathie hebt, vooral bij diabetes, veel alcohol of chemotherapie. Twijfelt de huisarts over de oorzaak, of of het wel polyneuropathie is? Dan stuurt die je door naar een neuroloog in het ziekenhuis.

05EMG

Onderzoek van spieren en zenuwen (EMG)

Een EMG is een onderzoek om te kijken hoe goed je zenuwen en spieren werken. Volgens Thuisarts krijg je een EMG bijvoorbeeld:

• als na de andere onderzoeken nog niet duidelijk is wat het is,
• als je klachten snel erger worden (in 4 weken tot 6 maanden),
• als je moeilijk gaat lopen,
• als je heftige pijn krijgt,
• als je spieren zwakker worden.

Je krijgt plakkers (elektroden) op je benen die met een snoertje aan het apparaat zitten. Je krijgt een aantal korte schokjes, en de arts ziet op een beeldscherm hoe je zenuwen reageren. Dat kan onprettig voelen, maar doet meestal geen pijn. Soms prikt de arts met een dun naaldje in je spieren; dat kan pijn doen. Meer uitleg vind je in onze gids over het EMG-onderzoek.

Een EMG onderzoekt de dikke zenuwvezels. Zien die er goed uit, dan heb je misschien problemen met de dunne vezels: dunnevezelneuropathie. Daarbij heb je meestal vooral pijn, en soms zijn er andere onderzoeken nodig.

In onze praktijk voor neurofysiologie in Bilbao doen we EMG en zenuwgeleidingsonderzoek bij mensen die daarvoor zijn doorverwezen (de consulten zijn in het Spaans).

06Pijn

Omgaan met de pijn

• Het helpt vaak om te weten dat de pijn niet gevaarlijk is en je lichaam niet kapotmaakt. Vertel dat ook aan de mensen om je heen.
• Voel je je somber, bang of boos over de pijn, dan kan de pijn erger worden. Praat erover met je naasten en je huisarts; zo nodig kan een psycholoog je steunen.
• Houd een pijndagboek bij om te zien wat je pijn minder of erger maakt.
• Sommige mensen vinden het fijn om de pijnlijke plek warm of juist koud te maken.
• Zorg dat je genoeg slaapt. Bezig zijn met iets anders en ontspanning zorgen dat je minder last hebt van de pijn.
• Ga door met wat je normaal deed, met pauzes als dat nodig is, en blijf bewegen, bijvoorbeeld elke dag een halfuur wandelen of fietsen. Een fysiotherapeut kan een beweegplan maken.

07Kramp en voeten

Kramp en verzorging van je voeten

Kramp: minder koffie en geen alcohol drinken kunnen zorgen voor minder vaak kramp. Heb je toch kramp, rek dan de spier.

Je voeten:

• loop niet op blote voeten,
• knip je teennagels recht en niet te kort,
• zorg dat je schoenen niet knellen, en houd ze ondersteboven voordat je ze aantrekt, zodat je zeker weet dat er niets in zit,
• neem geen voetbad als je wondjes hebt; die genezen dan minder goed,
• bekijk je voeten regelmatig, ook de onderkant, bijvoorbeeld met een spiegel.

Heb je problemen met lopen of slappe spieren, dan kan een fysiotherapeut of ergotherapeut je advies geven.

08Behandeling

Behandeling van de oorzaak en van de klachten

Heeft je polyneuropathie een duidelijke oorzaak, dan maak je met je arts eerst een plan om daar iets aan te doen: bij diabetes een gezonde leefstijl en een goede bloedsuiker, bij veel alcohol stoppen met drinken, bij te veel B6 stoppen met energiedrankjes of B6-pillen en bij tekorten gezonder eten of alleen de vitamines nemen waarvan je te weinig hebt. Zo worden de klachten mogelijk niet erger, en soms minder.

Er is nog geen medicijn dat polyneuropathie geneest. Wel kunnen begeleiding (van bijvoorbeeld een fysiotherapeut, ergotherapeut, psycholoog of diëtist) en medicijnen de pijn en andere klachten minder maken.

• Medicijnen tegen zenuwpijn zijn bepaalde medicijnen tegen depressie en tegen epilepsie. Ze helpen bij veel mensen, maar niet bij iedereen, en maken de pijn alleen minder.
• Het duurt vaak dagen tot weken voor ze werken. Ze geven vaak bijwerkingen, zoals een droge mond, sufheid, moeheid of duizeligheid. Daarom begin je met een kleine hoeveelheid.
• Sterke pijnstillers raden artsen niet vaak aan, omdat ze veel bijwerkingen hebben en verslavend kunnen zijn.
• Bij pijn op 1 plek kan een crème of pleister helpen, of TENS: een apparaatje met plakkers dat kleine schokjes geeft.

Polyneuropathie gaat nooit helemaal over; er kunnen periodes zijn met meer en minder last. Worden je spieren slapper, dan heb je soms een hulpmiddel nodig, zoals een spalk om te blijven lopen.

09Verschillen

Waar de bronnen verschillen

Een systematische review (Finnerup e.a., 2015) bundelde 229 studies naar medicijnen tegen zenuwpijn bij volwassenen. Het ging om zenuwpijn in het algemeen, niet alleen bij polyneuropathie. De bronnen vullen elkaar aan:

• Helpen medicijnen? Thuisarts zegt dat medicijnen bij veel mensen helpen, maar niet bij iedereen. Volgens de review was het effect meestal bescheiden: voor de meeste middelen moesten ongeveer 6 tot 8 mensen behandeld worden om er 1 de helft minder pijn te geven.
• Welke eerst? De review raadt bepaalde medicijnen tegen depressie en tegen epilepsie aan als eerste keus. Dat zijn ook de groepen die Thuisarts noemt.
• Sterke pijnstillers. De review zet sterke opioïden pas als derde keus. Thuisarts zegt dat artsen ze niet vaak aanraden, omdat ze veel bijwerkingen hebben en verslavend kunnen zijn.
• Kanttekening. Gepubliceerde studies lieten grotere effecten zien dan ongepubliceerde; de review schat dat de effecten ongeveer 10% te gunstig worden voorgesteld.

10Samengevat

Het belangrijkste over polyneuropathie

• Bij polyneuropathie zijn meerdere zenuwen beschadigd, aan beide kanten van je lichaam.
• Het begint vaak met tintelingen, een doof gevoel of pijn in je voeten en onderbenen.
• Diabetes, veel alcohol, chemotherapie en vitaminetekorten zijn bekende oorzaken; bij 1 op de 3 mensen wordt geen oorzaak gevonden.
• Een EMG laat zien hoe goed je zenuwen en spieren werken en is nodig als het niet duidelijk is of de klachten snel erger worden.
• Blijf bewegen, verzorg je voeten goed en doe iets aan de oorzaak als die bekend is.
• Medicijnen kunnen zenuwpijn minder maken, maar helpen niet bij iedereen.