Wypalenie zawodowe: jak sobie radzić i kiedy szukać pomocy

01Co to jest

Czym jest wypalenie zawodowe według WHO

W 11. rewizji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-11) wypalenie opisano jako zjawisko związane z pracą, a nie jako chorobę. WHO definiuje je jako zespół wynikający z przewlekłego stresu w miejscu pracy, z którym nie udało się skutecznie poradzić. Składają się na niego trzy wymiary:

• poczucie wyczerpania i braku energii,
• zwiększony dystans psychiczny wobec pracy, negatywne nastawienie lub cynizm,
• obniżona skuteczność zawodowa.

Według WHO pojęcie wypalenia dotyczy wyłącznie pracy i nie powinno się go używać do opisu doświadczeń z innych dziedzin życia.

02Kogo dotyczy

Kto jest najbardziej narażony

Według artykułu w mp.pl (dr Marlena Stradomska, UMCS) wypalenie może się przydarzyć każdemu pracownikowi, w każdej pracy i na każdym etapie życia zawodowego. Szczególnie narażone są osoby, które w pracy mają bezpośredni kontakt z ludźmi i odczuwają duży stres: pedagodzy, psycholodzy, pielęgniarki, handlowcy, kadra kierownicza i menedżerowie.

Przegląd Maslach i Leiter z 2016 roku przypomina, że większość badań nad wypaleniem dotyczyła zawodów związanych z pomaganiem ludziom, zwłaszcza ochrony zdrowia. Proces zwykle zaczyna się powoli i niezauważalnie, a ujawnia się nagle i z dużą siłą.

03Sygnały

Pierwsze sygnały wypalenia

Psychiatra dr Maciej Klimarczyk wymienia w rozmowie z mp.pl najczęstsze pierwsze objawy:

• napięcie na samą myśl o pracy,
• spadek wydajności,
• drażliwość w pracy lub poza nią,
• zaburzenia snu poprzedzone napięciem, które wywołuje praca,
• zmęczenie, które nie mija nawet po dwutygodniowym urlopie, i ucisk w żołądku na myśl o powrocie do pracy.

Według dr Stradomskiej we wczesnej fazie może się pojawić ciągłe zmęczenie, któremu nie pomaga nawet sen, bezsenność, brak apetytu, bóle głowy i dolegliwości trawienne.

04Objawy

Jak wypalenie wpływa na psychikę i ciało

Mp.pl opisuje objawy psychiczne: zmniejszoną wydajność, obniżony nastrój, trudności z koncentracją, zmęczenie, negatywne nastawienie do pracy i współpracowników, utratę celu i odrętwienie emocjonalne. Do objawów fizycznych należą zaburzenia trawienia, nadciśnienie, większa podatność na infekcje i napięcie mięśni.

Według dr. Klimarczyka bez pomocy mogą się pojawić powikłania: pełnoobjawowa depresja, zaburzenia lękowe lub inne zaburzenia psychiczne i somatyczne. Przegląd Maslach i Leiter wskazuje związek wypalenia z zaburzeniami psychicznymi jako jeden z ważnych tematów badań.

05Etapy

Wypalenie jako proces

Dr Stradomska przytacza opis Litzkego, który dzieli wypalenie na 12 etapów: od przymusu ciągłego działania i coraz większego zaangażowania, przez zaniedbywanie własnych potrzeb, wycofanie z kontaktów i cynizm, aż po pustkę, wyczerpanie i depresję.

Pierwsze sygnały często nie są zauważane lub są błędnie interpretowane. Według tego opisu profesjonalna pomoc potrzebna jest najpóźniej od etapu, w którym pojawiają się brak orientacji, utrata perspektyw i poczucie alienacji. Nie trzeba jednak czekać tak długo: im wcześniej zareagujesz, tym łatwiej odzyskać równowagę.

06Co robić

Jak sobie radzić: co możesz zrobić sam

Dr Stradomska radzi m.in.:

• obserwować swoje zdrowie: sen, apetyt, bóle głowy i dolegliwości trawienne,
• zauważać zmiany w swoim zachowaniu, np. przesuwanie terminów czy częste spoglądanie na zegarek,
• wykorzystywać dni wolne i planować urlop, aby zregenerować organizm,
• zatrzymać się, gdy czujesz, że jesteś „w ciągłym biegu”,
• szukać pasji i zainteresowań poza pracą,
• przeanalizować swoje mocne strony i to, jak je wykorzystać.

Dr Klimarczyk podkreśla, że chroni właściwy balans między pracą a życiem prywatnym i dbanie o relacje z bliskimi.

07Praca

Rozmowa z pracodawcą i zmiany w pracy

Według mp.pl warto porozmawiać z pracodawcą o swoich odczuciach i poprosić o pomoc, jeśli jest potrzebna. Pomocny bywa doradca zawodowy, a czasem otwarcie się na inne zadania lub nową pracę.

Przegląd Cochrane z 2015 roku, dotyczący stresu zawodowego pracowników ochrony zdrowia, wykazał, że terapia poznawczo-behawioralna i relaksacja zmniejszały stres bardziej niż brak działań, ale nie bardziej niż inne interwencje. Wśród zmian organizacyjnych stres zmniejszała zmiana grafiku, np. wprowadzenie przerw weekendowych. Jakość dowodów oceniono jako niską.

08Zwolnienie

Zwolnienie lekarskie i lekarz rodzinny

Gdy coraz częściej pojawiają się bóle głowy lub dolegliwości trawienne, mp.pl zaleca wizytę u lekarza rodzinnego. Jeśli problemy zdrowotne się nasilają, ważne jest, by pójść na zwolnienie lekarskie: odkładanie tej decyzji w nieskończoność działa na niekorzyść.

Dr Klimarczyk opisuje pielęgniarki i ratowników medycznych, którzy zgłaszają się z wyczerpaniem na granicy wypalenia, napięciem, bezsennością i niepokojem. Jak mówi, często potrzebne jest wtedy zwolnienie lekarskie.

10W skrócie

Najważniejsze

• WHO opisuje wypalenie jako skutek przewlekłego stresu w pracy, z którym nie udało się poradzić.
• Ma trzy wymiary: wyczerpanie, dystans lub cynizm wobec pracy i spadek skuteczności.
• Sygnałem ostrzegawczym jest zmęczenie, które nie mija nawet po urlopie.
• Pomagają odpoczynek, granice między pracą a życiem prywatnym, rozmowa z pracodawcą i wsparcie bliskich.
• Wypalenie zwykle nie mija samo; przy obniżonym nastroju, lęku lub bezsenności szukaj pomocy.