Współuzależnienie: rodzina osoby uzależnionej i pomoc

01Rodzina

Rodzina jako system

Według mp.pl rodzinę rozumie się jako system, w którym członkowie wzajemnie na siebie wpływają: reakcja jednej osoby wywołuje odpowiedź drugiej, a ta z kolei odpowiedź pierwszej. Każdy system rodzinny dąży do równowagi, a w kryzysie organizuje się wokół problemu, by ją utrzymać.

Nadmierne picie alkoholu, branie narkotyków, nadużywanie leków i hazard wpływają na cały system rodzinny. Pojawiają się kryzysy, rosną trudności w relacjach, spada poczucie bezpieczeństwa i zaufania, a szkody zdrowotne i materialne dotykają zarówno osobę uzależnioną, jak i jej bliskich.

02Etapy

Etapy przystosowania rodziny do uzależnienia

Medycyna Praktyczna opisuje kilka faz, przez które przechodzi rodzina:

• zaprzeczanie: problemy tłumaczy się okolicznościami; na początku utrzymuje to równowagę, ale z czasem kumuluje napięcie,
• nasilanie się problemów: narastają urazy, wrogość, bezradność, wstyd i złość; pojawiają się np. wykradanie pieniędzy czy nieobecność w domu,
• nadzieja: okresy abstynencji budzą wiarę, że wszystko się zmieni; ten czas najbardziej utrwala uwikłanie, a po nawrocie cierpienie wraca, coraz większe,
• izolacja: rodzina wycofuje się z kontaktów, ukrywa problem przed otoczeniem i unika rozmowy o nim nawet między sobą; narastają chaos, bezradność i nieufność.

03Dzieci

Jak uzależnienie rodzica wpływa na dzieci

Uzależnienie rodzica jest dla dziecka źródłem wielu traumatycznych przeżyć. Według mp.pl rodzice skupieni na własnych konfliktach nie zaspokajają w pełni potrzeb rozwojowych dziecka, co nasila jego problemy emocjonalne lub zaburzenia zachowania. Z lojalności wobec rodziny dzieci często przestrzegają zasady „nie mów”, co blokuje szukanie wsparcia u innych dorosłych.

Dzieci przyjmują role, które stabilizują system rodzinny, np.:

• bohater rodzinny: wykonuje obowiązki i odnosi sukcesy,
• kozioł ofiarny: konfliktowe, buntownicze, często uważane za problem rodziny,
• maskotka: rozwesela innych i rozładowuje napięcie,
• dziecko niewidzialne: wycofane, ucieka w świat marzeń.

Z takich rodzin wyrastają nieraz bardzo dzielne osoby, które biorą na siebie więcej obowiązków, niż powinny, ale nie czerpią satysfakcji z relacji.

04Co to jest

Czym jest współuzależnienie

Według Medycyny Praktycznej nie ma prostych zależności przyczynowo-skutkowych między partnerami, a stwierdzenie, że za wszystkie problemy odpowiada osoba uzależniona, jest nieprawdziwe. W uproszczeniu: osoba uzależniona traci kontrolę nad nałogiem i własnym życiem, zaniedbuje obowiązki, a druga osoba przejmuje większość z nich, staje się czujna, kontroluje sytuacje i bywa podejrzliwa.

Jednocześnie przez nierozmawianie o problemie, przyzwalanie, tłumaczenie i minimalizowanie umożliwia powtarzanie się niedopuszczalnych zachowań. W życiu z partnerem pijącym, biorącym narkotyki lub grającym hazardowo mogą utrwalić się reakcje przystosowawcze nazywane współuzależnieniem: nadmierna odpowiedzialność i nadmierna kontrola przy ignorowaniu własnych potrzeb.

05Ukryte problemy

Problemy, które ujawniają się w abstynencji

Inne problemy rodzinne schodzą na dalszy plan albo nie ma miejsca, by się nimi zająć. Według mp.pl terapeuta pytający rodzinę, co byłoby problemem, gdyby nie uzależnienie, zwykle słyszy, że innych problemów nie ma. Gdy jednak przez pewien czas trwa abstynencja, one się ujawniają i stają się możliwe do przemyślenia i ewentualnej pracy terapeutycznej.

Wczesne rozpoznanie problemu uzależnień w rodzinie umożliwia skuteczniejszą pomoc psychologiczną i chroni rodzinę przed poważnymi szkodami.

06Pomoc dla bliskich

Terapia dla członka rodziny

Gdy rodzina nie radzi sobie sama, wskazana jest pomoc terapeutyczna: działania profilaktyczne, diagnostyczne, psychoedukacyjne, psychoterapeutyczne, a w razie potrzeby konsultacje lekarskie. Według Medycyny Praktycznej, gdy zmotywowanie osoby uzależnionej do leczenia okazuje się niemożliwe, warto zacząć terapię z innym członkiem rodziny, np. partnerem.

Terapia sprawia, że osoba przestaje skupiać się na uzależnieniu partnera i zaczyna dostrzegać własne, zaniedbane potrzeby. Pomaga konstruktywniej rozwiązywać codzienne problemy i może poprawić jej zdrowie. Gdy członek rodziny poradzi sobie z własnymi emocjami, zaczyna inaczej rozmawiać z osobą uzależnioną.

W naszej poradni psychologicznej w Bilbao oferujemy wsparcie psychologiczne bliskim osób uzależnionych (wizyty po hiszpańsku); leczenie samego uzależnienia prowadzą wyspecjalizowane placówki.

07Formy pomocy

Psychoedukacja, konsultacja i terapia rodzin

Według mp.pl praca z rodzinami z problemem uzależnień przebiega na kilku płaszczyznach:

• terapia indywidualna lub grupowa osoby uzależnionej i współuzależnionej,
• psychoedukacja, zwykle w grupie: wiedza o uzależnieniu i rodzinie oraz wsparcie osób z podobnymi problemami,
• konsultacja rodzinna, gdy leczący się pacjent zgłasza wiele wątków rodzinnych,
• terapia rodzin i terapia par, zwykle po wcześniejszej pracy indywidualnej i grupowej; terapia par wymaga m.in. decyzji osoby uzależnionej o zaprzestaniu używania substancji, a przeciwwskazaniem są np. przemoc czy brak decyzji o zmianie.

Przy młodej osobie uzależnionej szczególnie zalecana jest praca z całą rodziną.

08Gdzie szukać

Kiedy i gdzie szukać pomocy

Medycyna Praktyczna radzi zgłosić się do psychologa, psychoterapeuty, specjalisty psychoterapii uzależnień lub psychiatry, gdy:

• ktoś z rodziny nadmiernie używa substancji psychoaktywnych lub pojawiają się niepokojące sytuacje związane z hazardem lub innymi zachowaniami nałogowymi,
• napięcia w rodzinie są bardzo silne, a rozmowy nie przynoszą rezultatu,
• u kogoś z rodziny pojawiają się problemy somatyczne, psychiczne lub społeczne,
• dzieci lub młodzież mają problemy zdrowotne, zaburzenia zachowania albo zaczynają eksperymentować z substancjami lub uzależnieniami niechemicznymi.

Lista placówek leczenia uzależnień w Polsce, w których osoby uzależnione i ich rodziny mogą skorzystać z terapii, jest dostępna na stronie Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (parpa.pl). Leczenie uzależnienia to proces długi, może trwać nawet 2 lata, a nawroty są możliwe.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Medycyna Praktyczna i badanie w Ciência & Saúde Coletiva (Bortolon i wsp., 2016) patrzą na współuzależnienie z różnych stron:

• Kto jest w centrum leczenia: mp.pl opisuje rozbudowaną ofertę dla rodzin i podkreśla, że coraz bardziej docenia się działania kierowane do całej rodziny. Badanie wychodzi od tego, że leczenie uzależnień skupia się na osobie używającej substancji, a rodzina pozostaje w tle.
• Skutki dla zdrowia bliskich: mp.pl mówi ogólnie o dyskomforcie psychicznym i fizycznym członków rodziny. W badaniu 505 członków rodzin osób używających narkotyków wysoki poziom współuzależnienia wiązał się ze złym zdrowiem, zaniedbywaniem siebie i dodatkowymi obowiązkami.
• Kto jest bardziej narażony: mp.pl opisuje mechanizmy w parze bez wskazywania grup ryzyka. W badaniu większe ryzyko wysokiego współuzależnienia miały matki i żony osób używających narkotyków z krótszym wykształceniem oraz osoby bezrobotne.

10W skrócie

Najważniejsze o współuzależnieniu

• Uzależnienie jednej osoby wpływa na funkcjonowanie całej rodziny.
• Rodzina przechodzi fazy zaprzeczania, nasilania problemów, nadziei i izolacji.
• Współuzależnienie to utrwalona nadmierna odpowiedzialność i kontrola przy zaniedbywaniu siebie.
• Dzieci przyjmują role, które stabilizują rodzinę, i potrzebują wsparcia.
• Terapię warto zacząć z członkiem rodziny nawet wtedy, gdy osoba uzależniona nie chce się leczyć.
• Listę placówek leczenia uzależnień w Polsce można znaleźć na parpa.pl.