Skurcze mięśni: przyczyny, badania i co pomaga

01Co to jest

Czym są kurcze i skurcze mięśni

Kurcz mięśnia to według mp.pl przejściowy, bolesny skurcz pojedynczego mięśnia lub grupy mięśni, który dotyczy zwykle jednego obszaru ciała. Ustępuje samoistnie najpóźniej po kilku minutach i zwykle nie ma groźnych następstw.

Kurcze mogą powodować znaczny dyskomfort i ból. Pojawiają się nagle podczas wysiłku, tuż po nim albo niezależnie od niego, np. w nocy w łóżku. Mięsień w czasie skurczu bywa bardzo twardy. Czasem, aby skurcz minął, trzeba mięsień biernie rozciągnąć, samemu lub z pomocą drugiej osoby.

02Sztywność

Kurcz a sztywność mięśni

Od pojedynczego kurczu trzeba odróżnić sztywność mięśni. To stan zwiększonego napięcia mięśniowego, który prowadzi do ciągłego, mimowolnego skurczu wielu niezależnych od siebie grup mięśni. Według mp.pl mechanizm powstawania zarówno sztywności, jak i kurczów jest złożony i nie do końca poznany.

Sztywność i kurcze mogą występować w chorobach takich jak stwardnienie rozsiane i tężec oraz w wielu rzadkich zespołach, np. w neuromiotonii (zespole Isaacsa), zespole sztywności uogólnionej, zespole Schwartza i Jampela, miopatiach metabolicznych czy zatruciu strychniną.

03Gdzie

Skurcze mięśni nóg i inne częste miejsca

Skurcz może się pojawić w każdym mięśniu, ale najczęściej dotyczy nóg i stóp oraz mięśni, które obejmują dwa stawy, jak mięśnie łydki. Według mp.pl częste miejsca kurczów to:

• podudzia i łydki,
• uda,
• stopy,
• ręce i ramiona,
• brzuch.

Kurcze nóg mogą się pojawiać podczas wysiłku, tuż po nim, ale też w nocy, gdy leżysz w łóżku.

04Przyczyny

Skąd się biorą skurcze mięśni

U zdrowych osób kurcze pojawiają się po intensywnych ćwiczeniach lub w trakcie wysiłku. Wyzwala je przypadkowy ruch albo skurcz skróconego mięśnia, a mijają same lub po rozciągnięciu i masażu.

Kurcz może też wywołać uraz kości lub stawu: to obronna reakcja organizmu na podrażnienie mięśni w okolicy złamania. Do kurczu dochodzi również przy uszkodzeniu nerwu, który unerwia mięsień, także w okresie zdrowienia.

Według mp.pl częste kurcze mogą się wiązać z:

• niedoborami elektrolitów, np. potasu lub magnezu, które mogą wynikać z wymiotów, biegunki lub nadmiernego pocenia,
• zaburzeniami gospodarki wapniowej,
• zaburzeniami hormonalnymi, np. niedoczynnością tarczycy,
• cukrzycą,
• niewydolnością nerek,
• ciążą.

06Wywiad

Co zrobi lekarz na wizycie

Lekarz najpierw zbierze wnikliwy wywiad i przeprowadzi badanie neurologiczne. Zapyta, o jakiej porze dnia skurcze pojawiają się najczęściej, jakie czynności je wywołują, od kiedy występują i czy podobne dolegliwości miał ktoś w najbliższej rodzinie.

W badaniu neurologicznym szczególnie ważna jest ocena napięcia mięśni i odruchów głębokich, które lekarz bada młoteczkiem neurologicznym. Przydaje się też ocena siły mięśni i chodu. Badanie napięcia polega na biernym poruszaniu kończyną przy maksymalnym rozluźnieniu chorego; jeśli chory sam porusza kończyną, wynik jest niemiarodajny, dlatego ważne jest dokładne stosowanie się do poleceń lekarza.

07Badania

Badania przy skurczach: krew, EMG, biopsja

Według mp.pl lekarz może skierować na badanie elektromiograficzne (EMG), w którym specjalna aparatura dokładnie ocenia czynność elektryczną mięśni. Elektromiografię wykonujemy w naszej pracowni neurofizjologii klinicznej w Bilbao, gdy zleci ją lekarz (wizyty po hiszpańsku).

W niektórych przypadkach potrzebne są też:

• badania krwi z oznaczeniem potasu, magnezu i wapnia,
• oznaczenie enzymów mięśniowych, takich jak kinaza kreatynowa,
• biopsja mięśnia z oceną jego budowy pod mikroskopem, gdy lekarz podejrzewa wrodzoną chorobę mięśni.

08Leczenie

Co pomaga na skurcze mięśni

Pojedynczy kurcz mija sam albo po biernym rozciągnięciu i masażu mięśnia. Gdy skurcze wynikają z choroby, np. niedoczynności tarczycy lub cukrzycy, ważne jest leczenie tej choroby.

Panuje powszechne przekonanie, że magnez zapobiega bolesnym skurczom mięśni. Według mp.pl nie zostało to naukowo potwierdzone. Przegląd Cochrane z 2020 roku (Garrison i wsp.) uznał za mało prawdopodobne, by suplementacja magnezu dawała osobom starszym klinicznie istotną ochronę przed kurczami.

Przegląd Amerykańskiej Akademii Neurologii z 2010 roku (Katzberg i wsp.) ocenił leki na kurcze. Leki z grupy pochodnych chininy są prawdopodobnie skuteczne, ale ich korzyść jest niewielka i z powodu możliwej toksyczności nie powinno się ich stosować rutynowo. Witaminy z grupy B i leki z grupy blokerów kanału wapniowego są „być może skuteczne”. Wybór leczenia zawsze należy do lekarza.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Źródła zgadzają się co do magnezu u osób starszych, ale różnią się w szczegółach:

• Magnez w ciąży: mp.pl wymienia ciążę wśród stanów z częstymi kurczami i ogólnie pisze, że skuteczność magnezu nie jest potwierdzona. Przegląd Cochrane zaznacza, że w kurczach spoczynkowych w ciąży wyniki badań są sprzeczne i potrzebne są dalsze badania.
• Kurcze wysiłkowe i w chorobach: mp.pl opisuje kurcze po wysiłku i w wielu chorobach. Przegląd Cochrane nie znalazł badań z randomizacją, które oceniałyby magnez w kurczach wysiłkowych ani w kurczach towarzyszących chorobom, poza jednym małym, niejednoznacznym badaniem u osób z marskością wątroby.
• Leki: mp.pl nie podaje leków na kurcze. Przegląd Amerykańskiej Akademii Neurologii wskazuje kilka grup leków o skromnych lub niepewnych dowodach i podkreśla, że potrzebne są dalsze badania nad lekami skutecznymi i bezpiecznymi.

10W skrócie

Najważniejsze o skurczach mięśni

• Kurcz to przejściowy, bolesny skurcz mięśnia, który zwykle mija sam w ciągu kilku minut.
• Sztywność mięśni to stałe, zwiększone napięcie wielu grup mięśni.
• Najczęściej kurczą się mięśnie nóg, stóp i łydek.
• Częste kurcze mogą wiązać się z niedoborem elektrolitów, chorobami tarczycy, cukrzycą lub nerkami.
• Lekarz ocenia napięcie i odruchy, może zlecić badania krwi i EMG.
• Nie potwierdzono, by magnez zapobiegał kurczom u osób starszych.