Obrzęk limfatyczny: przyczyny, objawy i fizjoterapia

01Co to jest

Czym jest obrzęk limfatyczny

Mp.pl opisuje obrzęk limfatyczny jako obrzęk tkanek spowodowany zastojem chłonki, czyli limfy, wskutek wrodzonych wad albo nabytego uszkodzenia naczyń chłonnych. Najczęściej obejmuje skórę i tkankę podskórną.

Układ limfatyczny tworzą naczynia chłonne oraz narządy takie jak grasica, migdałki i węzły chłonne. Jego podstawowym zadaniem jest odprowadzanie płynu spomiędzy komórek i udział w obronie przed zakażeniami.

Zastój chłonki jest najczęstszym zaburzeniem układu limfatycznego. W większości przypadków dotyczy nóg, wyjątkowo rąk, tułowia czy głowy.

02Rodzaje

Obrzęk pierwotny i wtórny

Według mp.pl obrzęk limfatyczny dzieli się na pierwotny i wtórny.

Pierwotny powstaje najczęściej, gdy naczynia chłonne wykształciły się nieprawidłowo lub uległy zamknięciu. Może występować w rzadkich chorobach genetycznych.

Wtórny jest nabyty i wynika z uszkodzenia wcześniej prawidłowych naczyń chłonnych.

03Przyczyny

Przyczyny obrzęku wtórnego

Mp.pl wymienia jako przyczyny obrzęku wtórnego m.in.:

• ostre zapalenie naczyń chłonnych po bakteryjnym zakażeniu skóry, z czerwoną pręgą wzdłuż naczynia i silnym bólem,
• przewlekłe, nawracające choroby zapalne, np. różę,
• leczenie operacyjne lub radioterapię nowotworów, np. piersi czy narządów rodnych,
• operacje naczyniowe i urazy,
• przewlekłą niewydolność żylną, gdy obrzęk ma charakter żylno-limfatyczny,
• otyłość olbrzymią,
• zajęcie węzłów chłonnych przez nowotwór,
• filariozę, zakażenie pasożytem występującym w krajach tropikalnych.

Mp.pl dodaje, że obrzęk limfatyczny może się nasilić w ciąży i u większości osób zmniejsza się po porodzie do wielkości sprzed ciąży.

04Objawy

Objawy obrzęku limfatycznego

Według mp.pl podstawowym objawem jest niebolesny, ciastowaty obrzęk: po uciśnięciu skóry opuszkiem palca przez pewien czas widać dołek.

Obrzęk po usunięciu węzłów chłonnych lub po zakażeniu zwykle rozwija się po kilku miesiącach, a nawet latach. Na początku jest miękki, z czasem twardnieje. Gdy uszkodzenie dotyczy części kończyny bliżej tułowia, obrzęk może na początku obejmować tylko ją i sąsiednią okolicę tułowia, np. ramię i pierś albo udo i zewnętrzne narządy płciowe.

• stwardnienie skóry przodu stopy i nasady drugiego palca, której nie da się ująć w fałd,
• obrzęk palców stóp (tzw. palce kiełbaskowate),
• skłonność do nawracających zakażeń skóry,
• przewlekłe uczucie ciężkości kończyn.

05Przebieg

Przebieg i powikłania

Mp.pl opisuje chorobę jako postępującą i trudną do zahamowania. Dłużej utrzymujący się obrzęk prowadzi do zniekształcenia części ciała, zniszczenia naczyń chłonnych, włóknienia i zmian skórnych. Taki stan nazywa się słoniowacizną.

Rzadkim, ale groźnym powikłaniem przewlekłego obrzęku jest nowotwór wywodzący się z naczyń chłonnych, czyli mięsak limfatyczny.

06Rozpoznanie

Jak rozpoznaje się obrzęk limfatyczny

Według mp.pl rozpoznanie opiera się na obrazie klinicznym: lekarz zbiera dokładny wywiad i ogląda obrzęk. Bardzo ważne jest ustalenie przyczyny, bo obrzęk często jest objawem innej choroby, a jej leczenie powoduje jego ustąpienie.

W razie potrzeby wykonuje się limfoscyntygrafię: podskórnie podaje się substancję, która trafia do układu chłonnego, i bada się ją gammakamerą. Aby wykluczyć inne choroby, przydatne mogą być rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa i badania laboratoryjne.

07Fizjoterapia

Fizjoterapia: drenaż, kompresja i ćwiczenia

Mp.pl podaje, że fizjoterapię często zaleca się jako podstawową metodę leczenia. Obejmuje ona techniki drenażu limfatycznego, bandażowanie kompresyjne i gimnastykę odbarczającą. U większości chorych powoduje znaczące zmniejszenie obrzęku. Metodą wspomagającą może być masaż pneumatyczny.

Po zakończeniu intensywnego leczenia trzeba w ciągu dnia nosić pończochy lub rękawy uciskowe o odpowiednim stopniu kompresji (3. i 4. klasa ucisku) albo nieelastyczne wyroby uciskowe, a w wielu przypadkach bandażować kończynę na noc.

Przeciwwskazania do fizjoterapii to według mp.pl ostre zapalenie skóry i tkanki podskórnej, świeża zakrzepica żył głębokich nóg i zdekompensowana zastoinowa niewydolność serca.

W naszej poradni fizjoterapii w Bilbao prowadzimy drenaż limfatyczny i terapię kompresyjną przy obrzęku limfatycznym, po wykluczeniu przeciwwskazań (wizyty po hiszpańsku).

08Inne metody

Operacja, leki i higiena skóry

Według mp.pl leczenie operacyjne z wycięciem przerośniętej tkanki stosuje się rzadko, głównie w zaawansowanym obrzęku z dużym upośledzeniem funkcji i tylko wtedy, gdy fizjoterapia nie pomogła. Wiąże się z ryzykiem martwicy skóry, a u wielu osób obrzęk po kilku latach wraca.

Stosuje się też zabiegi mikrochirurgiczne tworzące połączenia naczyń chłonnych z żyłami oraz zmodyfikowaną liposukcję, po której trzeba stale nosić wyroby uciskowe o dużym stopniu kompresji.

Mp.pl nie zaleca przewlekłego leczenia lekami; pewną skuteczność, zwłaszcza we wczesnej fazie, wykazują leki z grupy flawonoidów. Ważne są higiena i zapobieganie zakażeniom skóry.

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

Mp.pl wymienia drenaż limfatyczny jako jeden z elementów podstawowej fizjoterapii. Przegląd Cochrane Ezzo i wsp. z 2015 roku, obejmujący 6 badań u osób z obrzękiem po leczeniu raka piersi, ocenił sam drenaż ręczny dokładniej.

W dwóch badaniach bandażowanie kompresyjne zmniejszało obrzęk o 30–38,6%, a dodanie drenażu ręcznego dawało dodatkowe 7,11%. Osoby z łagodnym lub umiarkowanym obrzękiem reagowały na drenaż lepiej niż osoby z obrzękiem umiarkowanym lub ciężkim. W jednym badaniu dodanie drenażu do standardowej fizjoterapii nie dało istotnej różnicy między grupami.

Według przeglądu kompleksowa terapia przeciwobrzękowa obejmuje drenaż, kompresję, pielęgnację skóry i ćwiczenia, a jej pierwszym etapem jest zmniejszenie obrzęku, a drugim jego utrzymanie.

10Podsumowanie

Najważniejsze o obrzęku limfatycznym

• To obrzęk wywołany zastojem chłonki, najczęściej nóg.
• Może być wrodzony albo nabyty, np. po zakażeniu lub leczeniu nowotworu.
• Typowy jest niebolesny obrzęk, który z czasem twardnieje; nieleczony może prowadzić do słoniowacizny.
• Rozpoznanie opiera się na wywiadzie i badaniu, a czasem na limfoscyntygrafii.
• Podstawą leczenia jest fizjoterapia: drenaż, kompresja i ćwiczenia, a potem wyroby uciskowe.
• Choroba jest często przewlekła, ale systematyczne leczenie zmniejsza obrzęk u większości osób.