Niedobór witaminy D: objawy, przyczyny i dawki

01Rola

Do czego potrzebna jest witamina D

Podstawową funkcją witaminy D jest regulacja gospodarki wapniowo-fosforanowej, a więc m.in. prawidłowej mineralizacji kości. Według mp.pl w badaniach obserwacyjnych małe stężenie witaminy D wiązało się z większym ryzykiem niektórych chorób, w tym autoimmunologicznych, cywilizacyjnych i nowotworowych.

Mimo tej zależności nie uzyskano jednoznacznych dowodów, że niedobór witaminy D wpływa na rozwój i przebieg tych chorób. Warto o tym pamiętać, czytając obietnice dotyczące suplementów.

02Skutki

Objawy i skutki niedoboru witaminy D

Według Medycyny Praktycznej do skutków niedoboru witaminy D należą:

• osteomalacja, czyli zmniejszona mineralizacja kości,
• zwiększone ryzyko złamań osteoporotycznych,
• krzywica u dzieci,
• zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego,
• obniżenie odporności.

O niedoborze świadczy wynik badania stężenia witaminy D we krwi, które według mp.pl wykonuje się w grupach ryzyka opisanych niżej.

03Przyczyny

Skąd się bierze niedobór

Najczęstszą przyczyną jest połączenie małego spożycia witaminy D z niewielką ekspozycją na słońce. Według mp.pl tylko niewielka część zapotrzebowania może być pokryta z jedzenia, a znacząca ilość powstaje w skórze pod wpływem promieni słonecznych.

Polskie wytyczne z 2023 roku, opublikowane w Nutrients, podkreślają, że niedobór witaminy D jest w polskiej populacji powszechny. Rzadziej przyczyną są zaburzenia wchłaniania i nieprawidłowości w przemianach witaminy D w organizmie.

04Grupy ryzyka

Kto jest w grupie ryzyka

Według mp.pl na niedobór szczególnie narażone są osoby z:

• otyłością, cukrzycą typu 2, zaburzeniami lipidowymi lub zespołem metabolicznym,
• nadciśnieniem tętniczym lub chorobą niedokrwienną serca,
• chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak choroba Hashimoto, reumatoidalne zapalenie stawów czy cukrzyca typu 1,
• astmą lub atopowym zapaleniem skóry,
• chorobami wątroby i nerek,
• zaburzeniami trawienia i wchłaniania,
• długotrwałym leczeniem steroidami, ketokonazolem, lekami przeciwdrgawkowymi lub antyretrowirusowymi.

05Badanie

Badanie 25(OH)D: kiedy i jak czytać wynik

Najlepszym wskaźnikiem zaopatrzenia organizmu w witaminę D jest stężenie 25(OH)D, czyli kalcydiolu, we krwi. Według mp.pl nie ma wskazań, by badać je w całej populacji; badanie jest wskazane w grupach ryzyka.

• ≤20 ng/ml – niedobór,
• powyżej 20 do 30 ng/ml – stężenie suboptymalne,
• 30–50 ng/ml – stężenie optymalne,
• powyżej 50 do 100 ng/ml – duże stężenie,
• powyżej 100 ng/ml – ryzyko zatrucia.

06Dawki

Ile witaminy D przyjmować: polskie wytyczne

Według polskich wytycznych z 2023 roku, opisanych przez mp.pl, pierwszym wyborem w profilaktyce jest cholekalcyferol. Zalecane dawki u zdrowych osób to:

• 0–6 miesięcy: 400 IU na dobę od pierwszych dni życia,
• 6–12 miesięcy: 400–600 IU na dobę, zależnie od ilości witaminy D w pokarmie,
• 1–3 lata: 600 IU na dobę przez cały rok,
• 4–10 lat: 600–1000 IU na dobę, chyba że od maja do września dziecko przebywa na słońcu 15–30 minut dziennie w godzinach 10–15, z odkrytymi przedramionami i nogami, bez filtrów,
• 11–65 lat: 1000–2000 IU na dobę, chyba że od maja do września spędza się na słońcu 30–45 minut dziennie w godzinach 10–15, z odkrytymi przedramionami i podudziami, bez filtrów,
• 65–75 lat: 1000–2000 IU na dobę przez cały rok,
• powyżej 75 lat: 2000–4000 IU na dobę przez cały rok.

Gdy warunki ekspozycji na słońce są spełnione, suplementacja nie jest konieczna, choć nadal zalecana i bezpieczna.

07Leczenie

Leczenie rozpoznanego niedoboru

Przy rozpoznanym niedoborze lekarz zaleca dawki lecznicze, wyższe niż profilaktyczne. Według dietetyków mp.pl wynoszą one zazwyczaj 4000 IU na dobę i stosuje się je aż do uzyskania optymalnego stężenia 25(OH)D, czyli 30–50 ng/ml.

Według mp.pl bezpieczniej jest przyjmować witaminę D w postaci leku bez recepty niż suplementu diety, bo produkcja i dopuszczenie leków do obrotu są w pełni kontrolowane, a skład suplementu jest tylko deklaracją producenta.

08Jedzenie

Gdzie jest witamina D w jedzeniu

Witamina D występuje w jedzeniu w niewielkich ilościach, przede wszystkim w produktach zwierzęcych. Najwięcej jest jej w rybach i w margarynach, które są nią obowiązkowo wzbogacane. Według mp.pl przykładowa zawartość w 100 g:

• węgorz świeży: 1200 IU,
• łosoś świeży dziki: 600–1000 IU; łosoś hodowlany: 100–250 IU,
• śledź w oleju: 808 IU; śledź marynowany: 480 IU,
• ryby z puszki (tuńczyk, sardynki): 200 IU,
• makrela gotowana lub pieczona: 152 IU,
• grzyby shiitake: 100 IU,
• żółtko jajka: 54 IU.

W poradni dietetycznej naszej kliniki w Bilbao pomagamy ułożyć jadłospis z produktami bogatymi w witaminę D (wizyty po hiszpańsku).

09Nadmiar

Czy można przedawkować witaminę D

Zatrucie witaminą D obserwuje się bardzo rzadko. Według mp.pl nie opisano go u zdrowych osób stosujących suplementację zgodną z zaleceniami. Może się zdarzyć u osób z nadwrażliwością na witaminę D lub z mutacjami genów odpowiedzialnych za jej metabolizm. Nadmiaru nie da się uzyskać od słońca: nadwyżka powstająca w skórze jest rozkładana do nieaktywnych związków.

Objawy nadmiaru wynikają ze zwiększonego stężenia wapnia we krwi i obejmują osłabienie, trudności w koncentracji, senność, wymioty, zaparcia i wielomocz. Przy stężeniu 25(OH)D powyżej 100 ng/ml trzeba ograniczyć lub przerwać suplementację.

10W skrócie

Najważniejsze

• Większość witaminy D powstaje w skórze pod wpływem słońca; jedzenie pokrywa niewielką część potrzeb.
• Niedobór może prowadzić do osteomalacji, krzywicy i złamań.
• Stężenie 25(OH)D bada się w grupach ryzyka; optymalne to 30–50 ng/ml.
• Zdrowym dorosłym zaleca się 1000–2000 IU na dobę, gdy brakuje słońca.
• Zatrucie jest bardzo rzadkie, ale duże dawki przyjmuj tylko z zalecenia lekarza.