Depresja u nastolatków: objawy i jak pomóc

01Co to jest

Czym jest depresja u nastolatka

Lekarze z Kliniki Psychiatrii Dzieci i Młodzieży Instytutu Psychiatrii i Neurologii opisują w mp.pl depresję jako stan długotrwale obniżonego nastroju z szeregiem innych objawów psychicznych i somatycznych. Może przebiegać przewlekle albo w postaci nawracających epizodów o łagodnym, umiarkowanym lub ciężkim nasileniu.

Psycholog Małgorzata Łuba, cytowana w serwisie mp.pl, podkreśla, że pojedyncze objawy depresyjne, takie jak gorszy nastrój czy kłopot z zaśnięciem, zdarzają się wielu osobom i nie oznaczają choroby. Jak mówi, stany depresyjne mijają bez leczenia, a depresja nie, i młody człowiek sam sobie z nią nie poradzi.

Przegląd Thapar i współpracowników w czasopiśmie „The Lancet” zaznacza, że depresja w okresie dojrzewania jest częsta na całym świecie, ale często pozostaje nierozpoznana.

02Jak często

Jak często nastolatki chorują na depresję

Według mp.pl depresję stwierdza się u 2% dzieci, równie często u dziewczynek i chłopców, oraz nawet u 8% nastolatków, wśród których częściej chorują dziewczęta. Szeroko rozumiane zaburzenia depresyjne mogą dotyczyć 20% nastolatków.

Artykuł o rozpoznawaniu depresji u nastolatka przywołuje polskie badania, według których 20% młodzieży przed 18. rokiem życia doświadcza objawów depresyjnych, a 25% dorosłych z kolejnym epizodem depresji przeżyło pierwszy w okresie dojrzewania.

Przegląd w „The Lancet” podaje, że zachorowalność rośnie gwałtownie po okresie dojrzewania, zwłaszcza u dziewcząt, a pod koniec adolescencji roczne rozpowszechnienie przekracza 4%. Te liczby różnią się, bo dotyczą różnych rzeczy: samego rozpoznania depresji, szerszej grupy zaburzeń albo pojedynczych objawów.

03Objawy

Objawy depresji u nastolatka

Według mp.pl objawy u dzieci i młodzieży przypominają objawy u dorosłych, ale mają też cechy charakterystyczne dla wieku. Należą do nich:

• smutek, przygnębienie, płaczliwość, a bardzo często drażliwość, łatwe wpadanie w złość lub rozpacz,
• utrata zdolności do przeżywania radości z rzeczy, które wcześniej cieszyły,
• rezygnacja z hobby, zabawy i spotkań, niechęć do wstawania, chodzenia do szkoły i wychodzenia z domu,
• wycofanie się z życia towarzyskiego,
• nadmierna reakcja na uwagi i krytykę, nawet w błahych sprawach,
• depresyjne myślenie („wszystko jest bez sensu”) i niska samoocena,
• poczucie bycia niepotrzebnym i obwinianie się, np. za konflikt między rodzicami,
• zaburzenia koncentracji, problemy z nauką, zmiany apetytu i masy ciała oraz problemy ze snem.

Psycholog cytowana w mp.pl dodaje, że nastolatek w depresji może przestać dbać o wygląd, nosić te same ubrania przez dwa tygodnie i zaniedbywać higienę.

04Mniej oczywiste

Gdy depresja wygląda jak bunt lub „uzależnienie” od telefonu

Według mp.pl depresja u młodzieży dość często ma obraz nietypowy. U dzieci częściej dominują uporczywe dolegliwości somatyczne, np. bóle brzucha i głowy, a u nastolatków bunt wobec rodziców i szkoły, nieprzestrzeganie zasad oraz zachowania agresywne i autoagresywne.

Małgorzata Łuba opisuje trzy obrazy, które łatwo przeoczyć. Nastolatek może otwarcie się skarżyć i mówić złe rzeczy o sobie i świecie. Może też odcinać się od innych, także od rówieśników, unikać spotkań i opuszczać pierwsze lub ostatnie lekcje. Trzecia możliwość to ciągłe rozdrażnienie, konflikty i ryzykowne, prowokacyjne zachowania.

Psycholog zwraca uwagę, że młody człowiek może spędzać przed ekranem już nie dwie, ale siedem godzin nie dlatego, że to lubi, tylko żeby przez chwilę nie myśleć o cierpieniu. Sięganie po alkohol, substancje psychoaktywne i samookaleczenia także może być sposobem, by przestać czuć. Dorosłym łatwo uznać to za „normalne” zachowanie nastolatka i myśleć o karach zamiast o leczeniu.

05Smutek czy depresja

Czym depresja różni się od gorszego okresu

Mp.pl przypomina, że smutek, lęk i rozdrażnienie to naturalne emocje. Nie rozpoznaje się depresji u dziecka, które przez kilka dni ma gorszy humor po sprzeczce z rówieśnikami lub złej ocenie.

Pomocy trzeba szukać, gdy objawy depresyjne są tak nasilone, że utrudniają funkcjonowanie w domu, w szkole i w grupie rówieśniczej, oraz gdy utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie. Artykuł o rozpoznawaniu depresji dodaje, że w depresji przygnębienie nie mija nawet po sukcesie, w wakacje czy po dobrym wydarzeniu, a długi sen nie przywraca sił.

Według tego artykułu do rozpoznania potrzebne są co najmniej dwa z objawów podstawowych, czyli obniżony nastrój, brak przyjemności oraz zmniejszona energia i męczliwość, oraz co najmniej dwa dodatkowe, np. bezsenność lub nadmierna senność, poczucie winy, kłopoty z koncentracją, myśli o śmierci czy wyraźna zmiana masy ciała. Rozpoznanie stawia jednak lekarz.

06Sygnały alarmowe

Kiedy pomoc jest potrzebna natychmiast

Według mp.pl zagrożenie samobójstwem to sytuacja, w której bezwzględnie i natychmiast trzeba szukać pomocy psychiatry. U młodzieży próby samobójcze rzadziej niż u dorosłych kończą się śmiercią, ale nigdy nie wolno ich bagatelizować. Artykuł o depresji u nastolatków przypomina, że w Polsce z powodu samobójstw umiera więcej nastolatków niż z powodu nowotworów.

Mp.pl wymienia sygnały, które powinny zaalarmować, gdy nastolatek:

• interesuje się tematyką śmierci i umierania,
• mówi wprost lub pośrednio, że chciałby nie żyć albo że innym byłoby lepiej bez niego,
• nagle zmienia zachowanie, wycofuje się z kontaktów z rówieśnikami,
• porządkuje swoje sprawy, rozdaje rzeczy, żegna się z bliskimi,
• gromadzi środki, które mogą posłużyć do odebrania sobie życia, np. tabletki lub żyletki.

Ryzyko zwiększają m.in. wcześniejsze próby samobójcze, impulsywność, używanie substancji psychoaktywnych, samobójstwa w rodzinie i łatwy dostęp do leków.

07Przyczyny

Skąd się bierze depresja u nastolatków

Mp.pl wyjaśnia, że nie ma jednej przyczyny depresji. Do zachorowania prowadzi współdziałanie czynników biologicznych, np. genetycznych, psychologicznych, takich jak niska samoocena i trudność w radzeniu sobie ze stresem, oraz środowiskowych: rozwód rodziców, przemoc, problemy szkolne czy odrzucenie przez rówieśników.

Przegląd w „The Lancet” wskazuje, że najsilniejszymi czynnikami ryzyka depresji u nastolatków są depresja w rodzinie i narażenie na stres psychospołeczny. Według artykułu o rozpoznawaniu depresji objawy mogą się pojawić nie od razu po trudnym wydarzeniu, czasem dopiero po latach.

Mp.pl opisuje też, że zadania okresu dojrzewania, takie jak budowanie tożsamości, akceptacja zmieniającego się wyglądu i oddzielanie się od rodziców, w połączeniu ze zmianami hormonalnymi często skutkują zmiennym nastrojem i rozdrażnieniem.

08Diagnoza

Do kogo iść i jak wygląda diagnoza

Mp.pl radzi zgłosić się najlepiej do lekarza psychiatry dzieci i młodzieży, ewentualnie do psychologa lub pediatry, którzy w razie potrzeby skierują na konsultację psychiatryczną. Psychiatra rozmawia z nastolatkiem i opiekunami, a kwestionariusze mają znaczenie tylko jako część pełnego badania.

Pediatra pomaga wykluczyć przyczyny somatyczne. Objawy depresyjne mogą się pojawić np. przy niedoczynności tarczycy, padaczce, po niektórych lekach, takich jak sterydy czy antykoncepcja hormonalna, oraz po substancjach psychoaktywnych.

Warto rozmawiać z dzieckiem o jego samopoczuciu. W naszej poradni psychologii w Bilbao możesz porozmawiać o tym, co Cię niepokoi, i ustalić kolejny krok (wizyty po hiszpańsku).

09Leczenie

Jak leczy się depresję u nastolatków

Według mp.pl podstawą leczenia są psychoedukacja i psychoterapia: indywidualna, grupowa lub rodzinna, często łączone. Leki należy rozważyć, gdy objawy mocno utrudniają funkcjonowanie, a terapia nie przynosi efektów; są uzupełnieniem psychoterapii, a nie odwrotnie. Przegląd w „The Lancet” zaznacza, że stosowanie leków przeciwdepresyjnych u nastolatków budzi obawy, a opinie o postępowaniu są podzielone.

Mp.pl opisuje, że najczęściej stosuje się leki z grupy SSRI. Pierwszych efektów można się spodziewać po 4–6 tygodniach, a na początku mogą wystąpić przejściowe pogorszenie, niepokój i drażliwość. Leki nie uzależniają, ale nie wolno ich nagle odstawiać.

Do 16. roku życia o leczeniu decydują opiekunowie prawni, a później zgodę musi wyrazić także nastolatek. Rodzice i nauczyciele mogą wspierać zdrową rutynę, higienę snu i powrót do codziennych zajęć. Mp.pl przypomina, że depresja często nawraca, dlatego potrzebna jest okresowa kontrola u specjalisty.

10W skrócie

Najważniejsze

• U nastolatków depresja często objawia się drażliwością, wycofaniem i utratą radości, a nie samym smutkiem.
• Może wyglądać jak bunt, ucieczka w telefon, alkohol lub samookaleczenia.
• Pomocy trzeba szukać, gdy objawy trwają ponad 2 tygodnie i utrudniają funkcjonowanie.
• Najlepiej zgłosić się do psychiatry dzieci i młodzieży, psychologa lub pediatry.
• Myśli i plany samobójcze wymagają natychmiastowej pomocy psychiatry lub telefonu pod 112.