Anoreksja: objawy, przyczyny i leczenie

01Co to jest

Anoreksja: co to jest

Według mp.pl anoreksja (anorexia nervosa, jadłowstręt psychiczny) należy do zaburzeń odżywiania, które są zaburzeniami psychicznymi i wymagają kompleksowego leczenia. Nazwa pochodzi od greckich słów an (brak) i orexis (apetyt).

Zaburzenie polega na podejmowaniu wielu celowych działań, które prowadzą do utraty masy ciała albo do utrzymywania zbyt małej masy ciała. Z czasem dochodzą do tego zaburzenia postrzegania własnego ciała oraz zaburzenia somatyczne, metaboliczne i hormonalne.

Przyczyny i mechanizmy rozpatruje się indywidualnie. Mp.pl opisuje tzw. model biopsychospołeczny: psychiatra lub terapeuta bierze pod uwagę czynniki biologiczne, psychologiczne, osobowościowe, społeczne, środowiskowe i kulturowe, które mogą wpływać na początek i przebieg choroby.

02Kogo dotyczy

Kogo dotyczy anoreksja

Według mp.pl anoreksja występuje około 10 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn, choć ostatnio u mężczyzn zdarza się coraz częściej. W populacji ogólnej dotyczy kilku procent osób.

Zwykle zaczyna się u dziewcząt w okresie dojrzewania lub u młodych kobiet, najczęściej między 14. a 18. rokiem życia. Mp.pl zwraca uwagę, że wiek zachorowania się obniża.

03Objawy

Objawy anoreksji w zachowaniu

Mp.pl opisuje, że celem osoby chorej na anoreksję jest coraz mniejsza masa ciała, a potem utrzymanie zbyt małej masy. Dlatego najczęściej:

• stale ogranicza ilość i częstość posiłków, zawęża dietę i unika pokarmów uznawanych za tuczące,
• podejmuje co najmniej jedno z działań: wyczerpujące ćwiczenia fizyczne, przyjmowanie środków zmniejszających łaknienie, prowokowanie wymiotów, środki przeczyszczające lub moczopędne,
• postrzega swoje ciało jako wciąż zbyt grube i odczuwa stały lęk przed przytyciem,
• często się waży, z niepokojem przyjmuje każdy wzrost masy ciała, a jej spadek z satysfakcją,
• organizuje całe życie wokół jedzenia: liczy kalorie, czyta poradniki o odżywianiu, czasem gotuje dla innych, ale sama nie je.

04Ciało

Objawy anoreksji w ciele

Według mp.pl anoreksja zaburza gospodarkę hormonalną. U kobiet prowadzi do braku lub zatrzymania miesiączki, a u mężczyzn do zaburzeń potencji i libido. Mogą też występować nieprawidłowe stężenia hormonów tarczycy, hormonu wzrostu i insuliny. Mp.pl wymienia m.in. takie objawy somatyczne:

• wyniszczenie organizmu i zaniki mięśni,
• obrzęki, bladość, suchą i łuszczącą się skórę,
• obniżoną temperaturę ciała i wypadanie włosów,
• meszek na ciele (lanugo),
• niskie ciśnienie, wolne tętno i zaburzenia rytmu serca,
• omdlenia, bóle i zawroty głowy,
• zaparcia, wzdęcia i stany zapalne błony śluzowej żołądka,
• niedokrwistość,
• obrzęk ślinianek i próchnicę zębów przy nasilonych wymiotach.

05Psychika

Objawy psychiczne przy anoreksji

Mp.pl podaje, że anoreksji mogą towarzyszyć objawy innych zaburzeń psychicznych:

• obniżony nastrój i mniejsza radość życia,
• poczucie braku sensu życia i myśli samobójcze,
• napięcie, lęk i drażliwość,
• zaburzenia snu,
• myślenie obsesyjne i zachowania kompulsywne.

W szczególnych przypadkach objawy anoreksji mogą wynikać z innych zaburzeń psychicznych, a anoreksję trzeba też odróżnić od niektórych chorób somatycznych, zwłaszcza przewodu pokarmowego i hormonalnych. Dlatego potrzebna jest szczegółowa diagnostyka.

06Pierwsze sygnały

Dlaczego anoreksję trudno zauważyć

Według mp.pl anoreksja zwykle zaczyna się od chęci „zrzucenia kilku kilogramów”. Pierwsze sukcesy dają poczucie kontroli nad ciałem i życiem, poprawiają nastrój i motywują do dalszego ograniczania jedzenia. Osoba chora zwykle nie zauważa chwili, w której zaczyna tracić kontrolę nad własnym życiem.

Bliscy na początku też często niczego nie dostrzegają i, podobnie jak chory, uważają takie odżywianie za właściwe lub nieszkodliwe. Gdy rodzina zaczyna widzieć problem, osoba chora często zaczyna ukrywać, że nie je, np. twierdzi, że zjadła sama, a jedzenie wyrzuca. Anoreksja bywa dostrzegana dopiero przy znacznym wyniszczeniu, gdy powtarza się np. odmowa wspólnych posiłków.

W odpowiedzi na list do redakcji mp.pl psychiatra tłumaczy, że poczucie kontroli, jakie daje niejedzenie, jest pozorne: w rzeczywistości chory traci kontrolę nad zdrowiem i życiem.

07Rodzaje

Rodzaje anoreksji

Mp.pl wyróżnia dwa główne typy anoreksji:

• restrykcyjny: chory ogranicza jedzenie, intensywnie i wyczerpująco ćwiczy, czasem nieregularnie stosuje środki przeczyszczające,
• bulimiczny: chory zwykle ogranicza posiłki, ale ma też okresy przejadania się, które „reguluje” m.in. wymiotami lub środkami przeczyszczającymi i moczopędnymi.

Anoreksję atypową rozpoznaje się, gdy objawy są łagodne albo nie spełniają wszystkich kryteriów, np. nie ma znacznej utraty masy ciała ani zaburzeń miesiączkowania. Choroba może mieć przebieg falowy, z okresami mniejszego i większego ograniczania jedzenia.

08Leczenie

Leczenie anoreksji

Mp.pl radzi, by już przy pierwszych niepokojących sygnałach zachęcać bliską osobę do konsultacji psychiatrycznej lub psychologicznej. Osoba z podejrzeniem anoreksji zwykle się na nią nie zgadza, bo uważa, że „odżywia się zdrowo”. Dorosłego nie można zbadać bez jego zgody, z wyjątkiem zaawansowanej choroby z zagrożeniem życia. U dzieci do 16. roku życia decydują rodzice, a w wieku 16–18 lat zgodę muszą wyrazić i nastolatek, i rodzice.

Leczenie powinno być kompleksowe i długoterminowe. Według mp.pl:

• opiera się na psychoedukacji i psychoterapii, która pomaga zmienić sposób myślenia, zachowania i odżywiania,
• może być prowadzone indywidualnie, grupowo, na oddziale dziennym, a w cięższych stanach na oddziale całodobowym,
• czasem wskazana jest systemowa terapia rodzinna,
• przy współistniejących objawach depresji lub lęku dołącza się leczenie farmakologiczne,
• potrzebne są regularne kontrole u lekarza rodzinnego lub internisty, a w razie poważnych zaburzeń somatycznych hospitalizacja.

Mp.pl podkreśla, że anoreksja wymaga leczenia, bo prowadzi do bardzo poważnych zaburzeń somatycznych i psychicznych, a w około 10–20% przypadków kończy się śmiercią.

W naszej poradni psychologicznej w Bilbao prowadzimy psychoterapię zaburzeń odżywiania we współpracy z lekarzami (wizyty po hiszpańsku).

09Różnice

Gdzie źródła się różnią

• Terapia rodzinna. Mp.pl opisuje systemową terapię rodzinną jako wskazaną czasami, po ocenie sytuacji rodziny. Przegląd Cochrane z 2019 roku (Fisher i wsp., 25 badań, głównie z udziałem nastolatków) znalazł dowody niskiej jakości, że terapia rodzinna może krótkoterminowo dawać więcej remisji niż standardowe leczenie, ale efekt nie utrzymywał się w obserwacji odległej.
• Porównanie terapii. Według tego przeglądu nie wiadomo, czy terapia rodzinna ma przewagę nad innymi formami psychoterapii lub psychoedukacją, bo dowody są bardzo niskiej jakości. Mp.pl nie porównuje form terapii, a podkreśla indywidualne podejście do każdego pacjenta.
• Dorośli. Przegląd zaznacza, że badań z udziałem dorosłych było bardzo mało. Zalecenia mp.pl dotyczą zarówno nastolatków, jak i dorosłych.

10W skrócie

Najważniejsze o anoreksji

• Anoreksja to zaburzenie psychiczne z celowym dążeniem do utraty masy ciała i lękiem przed przytyciem.
• Najczęściej zaczyna się między 14. a 18. rokiem życia i dużo częściej dotyczy kobiet.
• Daje objawy w zachowaniu, w ciele (m.in. zatrzymanie miesiączki, omdlenia, zaburzenia rytmu serca) i w psychice.
• Bliscy często długo jej nie zauważają, a osoba chora ukrywa ograniczanie jedzenia.
• Leczenie opiera się na psychoedukacji i psychoterapii, z kontrolą zdrowia fizycznego.
• Anoreksję można i należy leczyć; wczesna pomoc ma duże znaczenie.