Dissociatie: los voelen van jezelf of je omgeving

01Wat is het

Wat is dissociatie?

Het gevoel ‘los te raken van jezelf of van je omgeving’ heet dissociatie. Dissociatie betekent: losgekoppeld. Soms weet je dan niet meer wat echt is en wat niet.

Dissociatie hoeft volgens Thuisarts niet altijd een ziekte te zijn. Bijna iedereen maakt het wel eens mee. Bijvoorbeeld als je zo geconcentreerd met iets bezig bent, dat je niet meer merkt wat er om je heen gebeurt.

We denken dat mensen die vaak en lang losraken (dissociëren), zo proberen te ‘ontsnappen’ aan nare herinneringen of gebeurtenissen die zó heftig zijn dat ze er niet op een andere manier mee kunnen omgaan. Het is een automatische reactie, een manier om jezelf te beschermen. Maar wel een manier waar je veel last van kunt hebben en waar je erg van in de war kunt raken.

02Stoornis

Wanneer is dissociatie een stoornis?

Heel soms wordt dissociatie een ziekte. Het heet dan een dissociatieve stoornis, een psychische ziekte. Je hebt dan in elk geval deze 3 problemen:

• je hebt er vaak last van,
• je hebt er geen controle over,
• het brengt je gewone leven in de war.

Bij een dissociatieve stoornis heb je meerdere klachten uit de volgende sectie. Je hebt er al maanden of jaren last van, het komt vaker terug en je hebt er geen controle over. Het kan zijn dat je een tijd veel last hebt van de klachten en dan weer een tijd minder.

03Klachten

Wat merk je bij dissociatie?

Thuisarts noemt onder meer deze klachten:

• je gedachten, gevoelens of je lichaam lijken niet van jezelf te zijn; misschien voelt het alsof je van buitenaf naar jezelf kijkt,
• de wereld en de mensen om je heen voelen vreemd en anders, alsof je er niet bij hoort,
• de tijd gaat voor je gevoel veel te snel of juist te langzaam,
• je geheugen werkt niet goed: je bent ergens, maar weet niet meer hoe je daar gekomen bent, of je bent belangrijke gebeurtenissen uit je leven vergeten,
• alles is wazig; je bent suf en voelt geen pijn,
• je kunt de ene keer iets heel goed en een andere keer lijkt het alsof je het voor het eerst doet,
• het voelt alsof je uit verschillende personen bestaat,
• je hoort stemmen in jezelf,
• je voelt je vaak onrustig of onveilig, soms met flitsen van erge gebeurtenissen uit het verleden (flashbacks) of het gevoel dat je weer meemaakt wat er toen gebeurde (herbeleving).

04Soorten

Welke dissociatieve stoornissen zijn er?

Een dissociatieve stoornis is niet bij iedereen hetzelfde. Volgens Thuisarts komen deze 3 soorten het meest voor:

• Dissociatieve identiteitsstoornis (DIS). Het lijkt alsof je twee of meer verschillende personen bent, die hun eigen dingen denken, doen en voelen. Ze kunnen een eigen naam en leeftijd hebben. Je merkt zelf dat er iets niet klopt, en je omgeving ook.
• Dissociatieve amnesie. Je bent belangrijke dingen over je eigen leven vergeten, bijvoorbeeld herinneringen aan erge dingen die je hebt meegemaakt. Of je weet niet meer wie je bent.
• Jezelf, anderen en de wereld voelen vreemd. Bij depersonalisatie lijken je gedachten, gevoelens of je lichaam niet van jezelf. Bij derealisatie voelen de wereld en de mensen om je heen vreemd, alsof je droomt. Een combinatie heet een depersonalisatie-derealisatiestoornis.

Het kan ook zijn dat je niet 1 van de 3 soorten hebt, maar een combinatie.

05Oorzaken

Hoe ontstaat dissociatie?

Als je vaak en lang het gevoel hebt dat je van jezelf losraakt, heeft dat volgens Thuisarts meestal te maken met heel nare dingen die je als kind hebt meegemaakt: een trauma. Bijvoorbeeld:

• lichamelijke mishandeling,
• emotionele mishandeling, zoals uitschelden, vernederen, buitensluiten of pesten,
• seksueel misbruik,
• te weinig aandacht en geen goede verzorging (verwaarlozing),
• pijnlijke medische behandelingen,
• moeten vluchten uit je eigen land.

Een jong kind kan nog niet goed met heftige ervaringen omgaan, vooral als het niet genoeg hulp heeft gekregen toen het gebeurde. Dat is waarschijnlijk waardoor een dissociatieve stoornis ontstaat. Heb je al een posttraumatische stressstoornis (PTSS), dan heb je ook meer kans op een dissociatieve stoornis.

Het gevoel van dissociatie kan ook ontstaan vanuit andere psychische problemen. Er zijn mensen bij wie geen trauma bekend is, maar die toch klachten van een dissociatieve stoornis hebben.

06Huisarts

Praten met je huisarts

Denk je dat je misschien een dissociatieve stoornis hebt? Vertel je huisarts over je klachten. Ook als je bijvoorbeeld last hebt van:

• somberheid of angst,
• eetproblemen of slaapproblemen,
• jezelf pijn doen (zelfbeschadiging),
• stemmen in je hoofd,
• lichamelijke klachten waar geen lichamelijke oorzaak voor lijkt te zijn,
• gedachten aan nare ervaringen in het verleden.

Misschien vind je het moeilijk om alles te vertellen, bijvoorbeeld omdat je bang bent dat de huisarts zal denken dat je ‘gek’ bent, of omdat je je schaamt voor je geheugenproblemen of de stemmen in je hoofd. Probeer toch te vertellen wat je voelt en meemaakt. Je kunt ook praten met de praktijkondersteuner. Als het nodig is, stuurt je huisarts je door naar iemand die kan onderzoeken of je een dissociatieve stoornis hebt.

Heb je al een behandelaar, zoals een psycholoog? Vertel dan wat je merkt en voelt. Misschien is het goed om samen een therapeut te zoeken die nog meer weet van dissociatieve stoornissen.

07Behandeling

Behandeling van een dissociatieve stoornis

Voor de behandeling heb je een psychotherapeut (psycholoog of psychiater) nodig die hier ervaring mee heeft en bij wie je je veilig voelt. De behandeling duurt maanden tot jaren en begint met uitleg over de ziekte en wat jij en je naasten zelf kunnen doen: psycho-educatie. Daarna bespreek je welke behandeling het beste past:

• Psychotherapie, alleen of in een groep. Je werkt onder andere aan het accepteren van de ziekte, begrijpen waar je klachten vandaan komen, je klachten minder maken, het verwerken van nare herinneringen en jezelf weer als 1 persoon voelen.
• EMDR, een behandeling om minder last te hebben van een trauma. Je denkt terug aan een nare gebeurtenis terwijl de therapeut je afleidt, bijvoorbeeld met een vinger die voor je ogen heen en weer beweegt, totdat de herinnering minder heftig wordt.
• Medicijnen. Er zijn geen medicijnen waardoor de stoornis overgaat. Wel kunnen bijvoorbeeld medicijnen tegen depressie helpen bij bepaalde klachten. Ze hebben ook vaak bijwerkingen; bespreek de voor- en nadelen met je behandelaar.

De therapie is niet altijd makkelijk. Soms voel je je een tijd beter en daarna weer slechter; dat is normaal. In onze praktijk voor psychologie in Bilbao begeleiden we mensen met klachten na nare ervaringen (de consulten zijn in het Spaans).

08Zelf doen

Wat kun je zelf doen?

Thuisarts geeft adviezen om meer controle over je leven te krijgen. Dat helpt ook om te voorkomen dat de klachten erger worden of terugkomen:

• zoek steun bij mensen die je vertrouwt en vertel waar je last van hebt,
• probeer ritme in je dag te krijgen: eten, opstaan en naar bed gaan op vaste tijden, afspreken met iemand, werk, opleiding of school,
• eet regelmatig en gezond,
• bedenk wat je gezonde en sterke kanten zijn en probeer die dingen te doen,
• ga wandelen, fietsen of hardlopen, het liefst in de natuur, ook als je geen zin hebt,
• neem geen alcohol, drugs of kalmeringsmiddelen: het lost niets op en je krijgt er een extra probleem bij,
• wissel actief zijn en ontspannen af,
• zoek contact met mensen die hetzelfde hebben meegemaakt, bijvoorbeeld via een patiëntenvereniging.

Oefeningen om te ontspannen, bijvoorbeeld met mindfulness, kunnen ook helpen; bespreek dit eerst met je huisarts of therapeut. Heb je kinderen en is het moeilijk om voor ze te zorgen? Praat erover met je huisarts.

09Verschillen

Waar de bronnen verschillen

Een systematische review (Griffiths e.a., 2025) zocht studies naar de behandeling van dissociatieve identiteitsstoornis en verwante dissociatieve stoornissen. Van de 6.088 gescreende artikelen voldeden er 19. De bronnen leggen andere accenten:

• Hoe zeker is het bewijs? Thuisarts noemt psychotherapie, medicijnen en EMDR als behandelingen die kunnen helpen. De review spreekt van een bewijsbasis die nog in opkomst is; er zijn grotere gecontroleerde studies nodig.
• Welke behandeling? In de review gingen alle soorten behandeling samen met minder dissociatieve klachten, minder algemene psychische klachten en beter functioneren. Bij onderlinge vergelijking had elke behandeling sterke punten, afhankelijk van de uitkomst. Thuisarts laat de keuze aan het gesprek met je behandelaar.
• Gaat het over? Thuisarts schrijft dat een dissociatieve stoornis kan overgaan, bijvoorbeeld als je nare ervaringen helemaal kunt verwerken. Soms worden de klachten minder zonder helemaal weg te gaan; dan helpt behandeling om de ziekte te accepteren en beter te functioneren.

10Samengevat

Het belangrijkste over dissociatie

• Dissociatie is het gevoel los te raken van jezelf of van je omgeving; bijna iedereen maakt het wel eens mee.
• Het wordt een stoornis als je er vaak last van hebt, er geen controle over hebt en het je leven in de war brengt.
• Vaak en lang dissociëren heeft meestal te maken met heel nare dingen uit je jeugd.
• Vertel je huisarts of de praktijkondersteuner over je klachten, ook als dat moeilijk is.
• Psychotherapie, EMDR en soms medicijnen tegen bepaalde klachten kunnen helpen.
• Een dissociatieve stoornis kan overgaan, of je kunt leren er beter mee om te gaan.