Dyslexie: kenmerken, diagnose en hulp bij lezen

01Wat is het

Wat is dyslexie?

Bij personen met dyslexie is er een ernstige achterstand in lezen en/of spellen. Ze hebben goed onderwijs gevolgd en toch blijft het lezen en spellen moeilijk: het gaat niet vanzelf, het is onvoldoende geautomatiseerd.

Dyslexie Centraal beschrijft dyslexie als een specifieke leerstoornis met een neurologische basis. De kern van het probleem is het vlot en nauwkeurig lezen en spellen van woorden. Vooral de snelheid waarmee een kind woorden ontcijfert (de automatisering van woordherkenning) is een kernprobleem. Een tekst lezen gaat meestal makkelijker dan losse woorden, omdat je dan de context kunt gebruiken om woorden te herkennen.

Sinds september 2021 gebruikt Nederland de definitie uit de Brede Vakinhoudelijke Richtlijn Dyslexie (BVRD): dyslexie is een lees- en/of spellingprobleem dat ernstig en hardnekkig is. Het moet worden onderscheiden van laaggeletterdheid door gebrekkig onderwijs en van een bredere omgevings-, neurologische, sensorische of gedragsproblematiek.

02Hardnekkig

Wanneer is een leesprobleem hardnekkig?

Een probleem heet hardnekkig als extra, planmatige en intensieve hulp nauwelijks tot verbetering leidt. Dat heet ook wel didactische resistentie. Volgens Dyslexie Centraal kun je dat aantonen als een leerling nauwelijks vooruitgaat op genormeerde toetsen na minstens een half jaar intensieve begeleiding:

• twee periodes van elk minstens twaalf effectieve weken,
• per week minstens 60 minuten extra begeleiding,
• individueel of in een klein groepje, verdeeld over meerdere dagen,
• met een planmatige aanpak die effectief is gebleken.

Sommige leerlingen met lees- en spellingproblemen lopen hun achterstand na goede begeleiding weer in. Bij leerlingen met dyslexie blijft er altijd een zekere achterstand, ook na systematische hulp. Zij kunnen dan ondersteuning krijgen om met hun dyslexie te leren omgaan.

03Kenmerken

Kenmerken van dyslexie bij lezen en spellen

De Richtlijn Dyslexie noemt twee primaire symptomen: problemen met technisch lezen en problemen met spellen.

• Technisch lezen: kinderen vinden het moeilijk om woorden nauwkeurig en/of vloeiend te lezen. Dat kan zich uiten als fouten bij het lezen of ontcijferen van woorden, of als een gebrek aan leesvloeiendheid.
• Spellen: de meeste kinderen met dyslexie hebben naast leesproblemen ook spellingproblemen. Lezen en spellen hangen sterk samen, maar zijn niet twee kanten van dezelfde medaille.

In een taal als het Nederlands is vooral de leesvloeiendheid het meest hardnekkige symptoom. Kinderen met dyslexie lezen woorden na verloop van tijd vaak redelijk nauwkeurig, maar blijven langzamer dan leeftijdsgenoten. Lezen blijft voor hen een inspanning. Kinderen met dyslexie maken dezelfde soorten spellingfouten als andere kinderen, alleen meer. Aan het soort fouten kun je dus niet zien of iemand dyslexie heeft.

Vroeger bestond de aparte diagnose dysorthografie voor alleen spellingproblemen. Volgens de BVRD kan nu ook dan dyslexie worden vastgesteld, maar spellingproblemen zonder leesproblemen zijn een atypisch beeld, waarbij voorzichtigheid nodig is.

04Leren

Nevenkenmerken en gevolgen voor het leren

De richtlijn noemt ook secundaire symptomen op leergebied: problemen met begrijpend lezen op de basisschool en studerend lezen later, met het leren van vreemde talen en met het automatiseren van rekenvaardigheden.

Dyslexie Centraal noemt, op basis van het Handboek Dyslexie, nevenkenmerken op deze gebieden:

• mondelinge taal, bijvoorbeeld moeite met vlot vertellen,
• rekenen, bijvoorbeeld moeite met het automatiseren van de tafels,
• begrijpend lezen, omdat het technisch lezen veel aandacht vraagt,
• schrijven, bijvoorbeeld moeite met een heldere structuur,
• vreemde talen, bijvoorbeeld nieuwe letter-klankkoppelingen,
• geheugen, bijvoorbeeld instructies onthouden,
• aandacht en concentratie, en plannen en organiseren van schoolwerk.

In Nederland worden geen aparte soorten dyslexie onderscheiden, zoals fonologische dyslexie. Er is geen overtuigend bewijs dat verschillende soorten een andere behandeling nodig hebben.

05Gevoel

Zelfbeeld, faalangst en omgaan met dyslexie

Volgens de Richtlijn Dyslexie gaan de gevolgen veel verder dan het lees- of spellingprobleem alleen. Mensen met dyslexie lopen het risico op een lage zelfwaardering, angst en depressie, al ontwikkelen niet alle kinderen deze problemen. Herhaalde faalervaringen spelen een rol bij faalangst. De lagere zelfwaardering gaat vooral over het gevoel op school, niet over het zelfbeeld in het algemeen.

Kinderen gaan verschillend om met hun dyslexie. Ze kunnen de problemen maskeren of ontkennen, lees- en schrijftaken vermijden, boos worden, harder werken of perfectionistisch worden. Volgens onderzoek dat de richtlijn noemt, maskeren de meeste kinderen hun problemen of vermijden ze taken, meestal uit angst om gepest te worden.

Gunstig voor de sociaal-emotionele ontwikkeling zijn volgens de richtlijn onder andere:

• een diagnose in de kindertijd en de manier waarop die wordt gebracht,
• vroege hulp,
• meer succeservaringen dan faalervaringen,
• talenten buiten school, bijvoorbeeld in sport,
• een begripvolle en steunende omgeving.

06Oorzaken

Wat zijn de oorzaken van dyslexie?

Lezen is niet aangeboren: je moet het leren. Bij het leren lezen leg je verbanden tussen gesproken taal en de geschreven vorm ervan. In de hersenen ontwikkelt zich daarbij een leesnetwerk. Als dat netwerk zich anders ontwikkelt, ontstaat een risico op leesproblemen.

De Richtlijn Dyslexie noemt verschillende verklaringen:

• Meerdere factoren samen: verschillende erfelijke en omgevingsfactoren spelen samen een rol. Er is geen simpel één-op-één verband tussen oorzaak en probleem.
• Verwerking van spraakklanken: dit is het best onderbouwde mechanisme. Vooral het fonologisch bewustzijn (klanken in een woord herkennen en ermee spelen) en de benoemsnelheid (RAN) hangen samen met dyslexie.
• Letters en klanken koppelen: recent onderzoek wijst ook op problemen met het samenvoegen van letters en spraakklanken.
• Erfelijkheid: tweelingstudies laten zien dat dyslexie sterk erfelijk bepaald is; de richtlijn noemt een erfelijkheid van 70 à 79 procent.

Andere mogelijke oorzaken, zoals visuele aandachtsproblemen, zijn genoemd, maar daarvoor is volgens de richtlijn nog niet genoeg bewijs.

07Samen

Wat gaat vaak samen met dyslexie?

Dyslexie komt vaak samen voor met andere ontwikkelingsstoornissen. Die kunnen ook een andere verklaring zijn voor lees- en spellingproblemen. De richtlijn noemt:

• ADHD: 20 tot 40 procent van de kinderen met de ene stoornis voldoet ook aan de criteria van de andere.
• Dyscalculie: naar schatting heeft 40 procent van de kinderen met leesproblemen ook rekenproblemen.
• Taalontwikkelingsstoornis: kinderen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS) hebben een grotere kans op dyslexie, maar TOS leidt niet automatisch tot dyslexie.
• Lichte verstandelijke beperking: dan is er meestal sprake van algemene leerproblemen. Dat geldt in de regel als andere verklaring voor de lees- en spellingproblemen.

Onderzoek laat geen verband zien tussen intelligentie en dyslexie. Bij hoogbegaafde kinderen uit dyslexie zich op dezelfde manier als bij andere kinderen, al kunnen zij er meer last van ervaren.

08Logopedie

Hoe kan een logopedist helpen bij dyslexie?

Volgens de NVLF kun je bij een logopedist terecht als je kind lezen moeilijk vindt, moeite heeft met correct schrijven, of al voor de basisschool problemen had met de taal- en spraakontwikkeling. Een logopedist kan:

• onderzoeken of een kind dyslexie heeft,
• kinderen met dyslexie begeleiden en oefenen met klanken, letters en woorden,
• de leesproblemen van kinderen met dyslexie verminderen,
• kinderen, ouders en school helpen om te oefenen met lezen en schrijven,
• ook kinderen helpen bij wie nog niet bekend is of ze dyslexie hebben, maar die wel moeite hebben met het leren van letters of met leren lezen.

Volgens de NVLF kan goede begeleiding in een vroeg stadium, onder andere door te werken met klanken en letters, dyslexie niet voorkomen, maar wel de gevolgen ervan verkleinen. In de behandeling wordt samengewerkt met de ouders en de school, en wordt rekening gehouden met de totale ontwikkeling van het kind. Regelmatig en vaak oefenen met lezen en spelling is daarbij belangrijk.

In onze praktijk voor logopedie in Bilbao helpen we kinderen die moeite hebben met lezen en schrijven (de consulten zijn in het Spaans).

09Verschillen

Waar de bronnen verschillen

De bronnen zijn het niet op alle punten eens:

• Hoe vaak komt dyslexie voor? Dyslexie Centraal noemt ongeveer 4 procent van de kinderen op de basisschool. De Richtlijn Dyslexie rekent in een voorbeeld met een risico van ongeveer 5 procent, maar zegt erbij dat het om een aanname gaat.
• Wie onderzoekt? De NVLF schrijft dat een logopedist kan onderzoeken of een kind dyslexie heeft en noemt logopedisten deskundig in diagnostiek. De aanbevelingen voor diagnostiek in de Richtlijn Dyslexie zijn in de eerste plaats gericht op de gedragswetenschapper.
• Wat haal je met hulp? De NVLF benadrukt dat behandeling leesproblemen kan helpen voorkomen en de gevolgen kan verminderen. Dyslexie Centraal benadrukt dat er bij dyslexie altijd een zekere achterstand blijft, ook na systematische hulp.

10Samengevat

Het belangrijkste over dyslexie

• Dyslexie is een ernstig en hardnekkig probleem met lezen en/of spellen, ondanks goed onderwijs en extra hulp.
• Het kernprobleem is het vlot en nauwkeurig lezen en spellen van losse woorden; in het Nederlands vooral de leessnelheid.
• Dyslexie is sterk erfelijk; de verwerking van spraakklanken speelt een belangrijke rol.
• Dyslexie gaat vaak samen met ADHD, rekenproblemen of een taalontwikkelingsstoornis.
• Let ook op zelfbeeld en faalangst, niet alleen op lezen en spellen.
• Een logopedist kan onderzoeken, begeleiden en samen met ouders en school oefenen.