Dysartrie: wat is het en hoe helpt logopedie?

01Wat is het

Wat is dysartrie?

Dysartrie betekent letterlijk: moeilijk kunnen articuleren. Volgens de NVLF is het een spraakstoornis die ontstaat door een beschadiging van het zenuwstelsel. Daardoor werken de spieren die nodig zijn voor het ademen, de stemgeving en de uitspraak onvoldoende.

Volgens Hersenletsel.nl kunnen de spieren van lippen, tong, gehemelte en stembanden niet meer goed worden gebruikt. Er kan een verlamming of een minder goede coördinatie ontstaan. De Hersenstichting omschrijft het zo: je kunt de spieren waarmee je praat minder goed bewegen, waardoor het lastig is om woorden duidelijk uit te spreken. Ook kan je stem anders klinken en kan ademhalen moeilijker zijn.

02Kenmerken

Hoe klinkt de spraak bij dysartrie?

Mensen met dysartrie zijn moeilijk te verstaan. Hersenletsel.nl noemt naast een onduidelijke tot onverstaanbare spraak deze kenmerken:

• nasaal (neuzig) klinkende spraak, doordat de spieren in het gehemelte minder goed werken,
• een ander spreektempo,
• eentonige spraak,
• een te hoog of te laag stemgeluid,
• een oppervlakkige en krachteloze ademhaling,
• ongewild lettergrepen, woorddelen of zinsdelen herhalen (niet te verwarren met stotteren),
• haperende spraak, of lettergrepen die juist te veel in elkaar overvloeien.

De NVLF noemt ook een te zachte en/of hese stem. Er zijn 5 verschillende soorten dysartrie, die op verschillende plekken in het zenuwstelsel ontstaan; vaak gaat het om combinaties. Hoe ernstig de dysartrie is en welke kenmerken op de voorgrond staan, verschilt per persoon en hangt af van de plaats en de grootte van het hersenletsel.

03Oorzaken

Wat zijn de oorzaken van dysartrie?

De NVLF noemt als oorzaken onder andere:

• een beroerte (CVA),
• een hersentumor,
• een ongeval,
• een spierziekte zoals ALS (amyotrofische laterale sclerose),
• een neurologische aandoening zoals de ziekte van Parkinson.

Hersenletsel.nl noemt daarnaast hersenziekten zoals multiple sclerose (MS). Deze aandoeningen komen vooral voor bij volwassenen en ouderen, maar ook bij kinderen en jongeren kan dysartrie ontstaan.

04Verschil

Dysartrie, afasie en spraakapraxie

Na schade aan de hersenen kunnen verschillende problemen met spraak of taal ontstaan. De Hersenstichting legt het verschil zo uit:

• Dysartrie is een spraakprobleem: je kunt de spieren waarmee je praat minder goed bewegen.
• Afasie is een taalstoornis: je kunt bijvoorbeeld niet op woorden komen, moeilijk zinnen maken of moeilijk begrijpen wat iemand zegt. Ook lezen en schrijven kunnen moeilijk zijn.
• Spraakapraxie: de spieren bewegen wél goed, maar de hersenen kunnen de spraakbewegingen niet meer goed aansturen. Je moet dan erg zoeken naar de juiste uitspraak.

Volgens Hersenletsel.nl valt bij apraxie vooral op dat bewust spreken gestoord is, terwijl automatisch spreken beter gaat. Het zijn ook niet steeds dezelfde woorden of klanken die problemen geven.

05Slikken

Slikken, speeksel en een scheve mond

De spieren van de mond zijn niet alleen belangrijk voor de spraak. Als de fijne motoriek van de mond is aangedaan, kan iemand de lippen minder goed sluiten en ongewild speeksel verliezen. Ook eten en drinken kan een probleem worden (dysfagie), en kauwen, zuigen en blazen kunnen verstoord raken.

Bij dysartrie door een beroerte is volgens de NVLF vaak een deel van één kant van het gezicht verlamd, waardoor de mimiek verandert. Slikken kan dan moeilijk zijn.

Ontstaat onduidelijke spraak plotseling, denk dan aan een beroerte. De Hersenstichting gebruikt het ezelsbruggetje ‘mond-spraak-arm, beroerte-alarm’: kijk of de mond scheef hangt als iemand lacht, luister of de spraak in de war of slecht te verstaan is, en kijk of een arm wegzakt als iemand beide armen naar voren strekt. Niet iedereen heeft deze drie kenmerken. Bij een beroerte telt vaak elke seconde: bel 112, en bel bij twijfel altijd 112 of de spoedlijn van de huisarts.

06Logopedie

Hoe helpt een logopedist bij dysartrie?

De behandeling van dysartrie wordt uitgevoerd door een logopedist. Volgens de NVLF helpt die je om beter te praten, zodat anderen je beter verstaan:

• de logopedist beoordeelt hoe goed de spieren in je gezicht werken en hoe je stem is,
• helpt je om goed rechtop te zitten als je eet, drinkt of praat,
• geeft je oefeningen voor je stem en om goed te ademen,
• geeft adviezen aan de mensen om je heen.

Hoeveel last je hebt, bepaalt hoe goed de logopedist je kan helpen. Lukt het niet om met oefeningen verstaanbaar te praten, dan zoekt de logopedist met jou een andere oplossing, zoals een gebarensysteem of een app of apparaat om mee te communiceren. Heb je oefeningen gekregen? Oefen dan zo vaak en zo lang als je kunt.

In onze praktijk voor logopedie in Bilbao helpen we mensen met spraakproblemen om beter verstaanbaar te praten (de consulten zijn in het Spaans).

07Onderzoek

Verloop en wat onderzoek zegt over de behandeling

Volgens Hersenletsel.nl kan dysartrie tijdelijk zijn, met spontane verbetering. Het kan ook blijvend zijn, bij blijvende hersenschade, en soms erger worden, bij een ziekte die voortschrijdt, zoals MS. De Hersenstichting schrijft dat je meestal niet helemaal herstelt van problemen met spraak of taal, maar dat een team van zorgverleners je kan helpen om ermee om te gaan.

Een Cochrane-review (Mitchell e.a., 2017) zocht studies naar behandelingen voor dysartrie na een beroerte of ander niet-voortschrijdend hersenletsel bij volwassenen:

• de review vond vijf kleine studies met in totaal 234 deelnemers,
• drie tot negen maanden na de behandeling was er geen bewijs voor een blijvend effect op het dagelijks spreken,
• direct na de behandeling was er mogelijk een gunstig effect op de spraakfunctie zelf, maar het bewijs was van zeer lage kwaliteit,
• volgens de auteurs moeten mensen met dysartrie na een beroerte of hersenletsel revalidatie blijven krijgen volgens de richtlijnen; er is beter onderzoek nodig.

08Naasten

Tips voor het gesprek met iemand met dysartrie

Hersenletsel.nl geeft tips voor naasten:

• vraag om herhaling als je iets niet goed verstaan hebt, en herhaal het deel dat je wel verstond,
• vraag de persoon zo nodig langzamer te spreken,
• neem de tijd voor een gesprek en laat iemand uitspreken,
• ga zelf niet luider spreken,
• stimuleer non-verbale communicatie of schrijven.

Lukt het na een paar pogingen niet, laat het gesprek dan even rusten en probeer het later opnieuw, of gebruik een andere manier van communiceren. De Hersenstichting raadt ook een rustige omgeving aan: zet tijdens het gesprek de radio of tv uit. Als spreken vermoeiend is, kan iemand minder vaak bezoek willen ontvangen, en zich daardoor eenzaam gaan voelen.

09Verschillen

Waar de bronnen verschillen

De bronnen zijn het niet op alle punten eens:

• Effect van behandeling: de NVLF schrijft dat een logopedist kan helpen de verstaanbaarheid te verbeteren, waarbij het resultaat afhangt van de aard en ernst van de aandoening. De Cochrane-review vond geen goed opgezette studies die een blijvend effect aantonen; dat betekent dat het effect onzeker is, niet dat behandeling niet werkt.
• Herstel: Hersenletsel.nl noemt dat dysartrie tijdelijk kan zijn met spontane verbetering. De Hersenstichting schrijft dat je meestal niet helemaal herstelt van problemen met spraak of taal.

10Samengevat

Het belangrijkste over dysartrie

• Dysartrie is een spraakstoornis door schade aan het zenuwstelsel: de spreekspieren werken minder goed.
• De spraak kan onduidelijk, zacht, hees, eentonig of neuzig klinken.
• Oorzaken zijn onder andere een beroerte, een hersentumor, een ongeval, ALS, parkinson en MS.
• Dysartrie is iets anders dan afasie (taal) en spraakapraxie (aansturing).
• Ontstaat onduidelijke spraak plotseling, denk dan aan een beroerte en bel 112.
• Een logopedist helpt met oefeningen, houding en adviezen, of zoekt een andere manier om te communiceren.